Reizen zonder John

Een land begrijpen begint vaak met het afleggen van dezelfde wegen die anderen vóór ons hebben bewandeld. Vanuit die gedachte volgt Geert Mak in Reizen zonder John het spoor van de Amerikaanse schrijver John Steinbeck, die in 1960 met zijn hond Charley een maandenlange reis door de Verenigde Staten maakte. Waar Steinbeck op zoek ging naar de ziel van Amerika, onderzoekt Mak ruim een halve eeuw later wat er van dat land is geworden. Het resultaat is veel meer dan een reisverslag. Het is een diepgravende analyse van een samenleving die tegelijk vertrouwd en vervreemd aanvoelt.

Steinbecks Travels with Charley vormt het uitgangspunt, maar niet het onderwerp van het boek. Mak reist grotendeels dezelfde route, bezoekt dezelfde steden en landschappen en vergelijkt voortdurend het Amerika van de jaren zestig met dat van de eenentwintigste eeuw. Daardoor ontstaat een dubbele tijdlaag waarin verleden en heden voortdurend met elkaar in gesprek zijn.

Onderweg ontmoet Mak een indrukwekkende verscheidenheid aan Amerikanen: boeren, arbeiders, ondernemers, indianen, wetenschappers, veteranen en politici. Hij luistert aandachtig naar hun verhalen en probeert te begrijpen hoe economische veranderingen, globalisering en politieke polarisatie het dagelijks leven hebben beïnvloed. Zoals altijd kiest Mak niet voor snelle conclusies, maar voor aandachtige observatie.

Gaandeweg ontvouwt zich een portret van een land dat ingrijpend is veranderd. De optimistische Verenigde Staten van de naoorlogse periode hebben plaatsgemaakt voor een samenleving waarin onzekerheid, ongelijkheid en wantrouwen steeds nadrukkelijker aanwezig zijn. Industriesteden lopen leeg, traditionele gemeenschappen verdwijnen en de kloof tussen arm en rijk groeit. Tegelijkertijd blijft Mak oog houden voor de enorme vitaliteit en het doorzettingsvermogen die Amerika eveneens kenmerken.

Een van de grote kwaliteiten van het boek is dat Mak geschiedenis en actualiteit moeiteloos met elkaar verbindt. Een verlaten fabriek wordt aanleiding voor een beschouwing over de industriële revolutie, een gesprek met een rancher leidt naar de geschiedenis van het Amerikaanse Westen en een bezoek aan New Orleans mondt uit in een analyse van raciale verhoudingen en de gevolgen van orkaan Katrina. Daardoor krijgt vrijwel iedere ontmoeting een historische diepte.

Zoals in In Europa en De eeuw van mijn vader toont Mak opnieuw zijn uitzonderlijke talent om complexe ontwikkelingen toegankelijk te maken. Hij schrijft nooit als een afstandelijke historicus, maar als een betrokken verteller die mensen centraal stelt. De grote geschiedenis wordt zichtbaar in kleine levens, persoonlijke herinneringen en alledaagse ontmoetingen.

Op de achtergrond speelt voortdurend de vraag of Steinbeck het Amerika van vandaag nog zou herkennen. Mak suggereert dat de idealen van vrijheid, gemeenschapszin en sociale mobiliteit niet zijn verdwenen, maar wel onder grote druk staan. Juist doordat hij voortdurend de vergelijking maakt tussen twee tijdperken, wordt duidelijk hoe snel samenlevingen kunnen veranderen.

Het boek verscheen in 2012, enkele jaren vóór de verkiezing van Donald Trump. Achteraf bezien maakt dat Reizen zonder John des te opmerkelijker. Veel ontwikkelingen die later wereldwijd aandacht kregen – groeiende maatschappelijke verdeeldheid, economische frustratie en afnemend vertrouwen in de politieke elite – signaleerde Mak al tijdens zijn reis. Zonder sensationele voorspellingen laat hij zien hoe die veranderingen zich jarenlang onder de oppervlakte hadden opgebouwd.

Stilistisch behoort Reizen zonder John tot het beste werk van Geert Mak. Zijn zinnen zijn helder, rustig en precies. Hij schrijft met empathie, zonder sentimentaliteit, en weet feitelijke informatie moeiteloos te verweven met persoonlijke indrukken. Daardoor leest het boek tegelijk als reisverslag, geschiedenis, journalistiek en cultuuranalyse.

Het grootste compliment dat Reizen zonder John kan krijgen, is misschien wel dat het de lezer nieuwsgierig maakt. Niet alleen naar Amerika, maar ook naar de manier waarop geschiedenis doorwerkt in het heden. Mak toont overtuigend dat een reis pas werkelijk betekenis krijgt wanneer zij gepaard gaat met aandacht, kennis en de bereidheid om te luisteren.