Roundhay, tuinscène

Op 16 september 1890 stapt een man in Dijon op de trein naar Parijs. Hij zal Parijs nooit bereiken. Met die raadselachtige verdwijning opent Marente de Moor Roundhay, tuinscène, haar derde roman. De man is Valéry Barre, een uitvinder die werkt aan de ontwikkeling van bewegende beelden. De roman is geïnspireerd op het leven van Louis Le Prince, die in werkelijkheid in 1890 spoorloos verdween en enkele jaren eerder een van de eerste bewegende filmbeelden had gemaakt.

De verdwijning vormt aanvankelijk het centrale mysterie, maar de Moor maakt al snel duidelijk dat ze geen klassieke historische detective heeft willen schrijven. Barre verdwijnt niet alleen uit het verhaal; hij trekt zich terug uit de wereld. Later probeert zijn zoon Guillaume te achterhalen wat er met zijn vader is gebeurd en waarom diens uitvinding en naam in de geschiedenis dreigen te worden overschaduwd.

Daarmee gaat Roundhay, tuinscène over veel meer dan de oorsprong van de film. De Moor gebruikt de uitvinders en wetenschappers van het einde van de negentiende eeuw om een wereld in volle versnelling te schilderen. Fotografie, film, elektriciteit, telefonie en allerlei andere nieuwe technologieën veranderen de manier waarop mensen naar de werkelijkheid kijken. De roman laat zien hoe groot het verlangen al vroeg was om beweging, tijd en herinneringen vast te leggen.

Dat idee van vastleggen vormt een van de sterkste motieven van het boek. De mens wil bewaren wat voorbijgaat, maar juist daardoor ontstaat de vraag wat er verloren gaat. Een foto of filmbeeld kan een moment vereeuwigen, maar kan nooit de volledige werkelijkheid bevatten. Ook de verdwenen vader van Guillaume laat zich niet eenvoudig reconstrueren. Hoe meer hij naar sporen zoekt, hoe duidelijker wordt dat herinnering altijd onvolledig blijft.

De titel verwijst naar Roundhay Garden Scene, het korte filmpje dat Louis Le Prince in 1888 maakte. De film bestaat uit slechts enkele seconden bewegend beeld, maar de Moor maakt er een symbool van voor een veel grotere verandering. Vanaf het moment dat beweging technisch kan worden vastgelegd, verandert ook de manier waarop mensen naar tijd en werkelijkheid kijken.

De historische personages zijn interessant omdat ze niet uitsluitend als pioniers van vooruitgang worden voorgesteld. De concurrentie om uitvindingen en patenten is hard. Thomas Edison verschijnt als een meedogenloze concurrent die niet alleen uit is op technische vernieuwing, maar vooral op erkenning en financieel voordeel. De strijd om het patent wordt daarmee ook een strijd om de vraag wie later als de uitvinder van de film zal worden herinnerd.

De Moor verwerkt daarnaast allerlei merkwaardige uitvindingen en advertenties in het verhaal. Die korte passages geven de roman humor en laten tegelijk zien hoe sterk het geloof in technische vooruitgang rond 1900 was. Sommige van die uitvindingen lijken achteraf bijna komisch, maar de fascinatie voor steeds nieuwere hulpmiddelen is opvallend herkenbaar.

Ook het paranormale krijgt een plaats. De belangstelling voor geesten, helderziendheid en andere vormen van bovennatuurlijke verschijnselen staat naast het rationele geloof in wetenschap en techniek. Dat levert een interessante spanning op. Juist op het moment dat de mens steeds meer denkt de wereld wetenschappelijk te kunnen verklaren, blijft er een sterke behoefte bestaan aan wat niet verklaarbaar is.

De stijl van de Moor is rijk en zorgvuldig. Ze heeft veel aandacht voor details en weet de sfeer van het fin de siècle overtuigend op te roepen. Tegelijkertijd vraagt haar proza iets van de lezer. De roman is niet uitsluitend gericht op voortgang van het verhaal; ideeën, motieven en verwijzingen zijn minstens zo belangrijk. Daardoor is het boek vooral interessant voor lezers die graag tussen de regels door lezen.

Een lichte kritiek is dat de vele ideeën en historische details soms meer aandacht krijgen dan de personages. De psychologische spanning blijft daardoor op afstand. Een belangrijke confrontatie die de lezer op grond van de plot zou kunnen verwachten, wordt bijvoorbeeld bewust niet uitgespeeld. Dat maakt de roman literair interessant, maar vermindert soms de directe betrokkenheid bij het verhaal.

Juist die afstand past echter bij een belangrijk thema van de roman: communicatie. Mensen proberen elkaar voortdurend iets duidelijk te maken, maar boodschappen komen niet altijd aan. Namen verdwijnen, uitvindingen worden toegeëigend en mensen raken elkaar kwijt. De technologische vooruitgang die communicatie steeds gemakkelijker moet maken, blijkt tegelijkertijd nieuwe vormen van vervreemding te kunnen veroorzaken.