Sabbaths theater

Mickey Sabbath is vierenzestig, voormalig poppenspeler en beroepsprovocateur. Zijn huwelijk is mislukt, zijn carrière ligt achter hem en zijn leven wordt grotendeels bepaald door seks, overspel en een hardnekkige weigering om zich aan de verwachtingen van anderen aan te passen. In Sabbaths theater maakt Philip Roth van deze onaangename, schaamteloze en tegelijk tragische man een van zijn meest onvergetelijke personages. De roman verscheen oorspronkelijk in 1995 en werd bekroond met de National Book Award for Fiction.

Sabbath heeft zich altijd verzet tegen wat hij beschouwt als de keurige regels van het maatschappelijke leven. Hij wil zich niet gedragen zoals van een man van zijn leeftijd wordt verwacht en weigert vooral zijn seksuele verlangens onder controle te brengen. Zijn verhouding met Drenka, een getrouwde vrouw met wie hij jarenlang een hartstochtelijke en lichamelijke relatie onderhoudt, is daarvan het duidelijkste voorbeeld. Voor Sabbath is seksualiteit niet iets dat netjes binnen de grenzen van een huwelijk of fatsoen moet blijven. Het is juist een van de manieren waarop hij zich tegen de vergankelijkheid verzet.

De dood van Drenka brengt hem uit evenwicht. Haar overlijden dwingt hem niet alleen na te denken over hun relatie, maar ook over eerdere verliezen: zijn moeder, zijn broer en zijn eerste vrouw. Zijn woede en seksuele obsessies blijken steeds meer verbonden met verdriet en angst voor de dood.

Daarmee verandert de roman geleidelijk van een groteske geschiedenis over een oude verleider in iets veel donkerders. Sabbath probeert zijn leven lang de dood te tarten, maar juist wanneer de mensen die voor hem betekenis hebben verdwijnen, wordt duidelijk hoe weinig bescherming zijn provocerende levensstijl hem biedt. Hij kan de dood bespotten, maar niet tegenhouden.

Roth maakt van Sabbath bewust geen sympathieke hoofdpersoon. Hij is manipulatief, egoïstisch en vaak ronduit weerzinwekkend. Hij behandelt mensen, en vooral vrouwen, regelmatig alsof ze onderdeel zijn van zijn eigen voorstelling. Dat sluit aan bij de titel: Sabbath is zelf de regisseur en hoofdrolspeler van een voortdurend toneelstuk waarin hij de conventies van de samenleving probeert te ontregelen.

Toch is het juist de complexiteit van dat personage die de roman zijn kracht geeft. Sabbath is niet alleen een oude libertijn. Hij is ook iemand die wanhopig probeert vast te houden aan het leven. Zijn seksuele drift is uiteindelijk niet alleen lust, maar ook een weigering om zich neer te leggen bij ouderdom en sterfelijkheid. Zolang er verlangen is, is er voor hem nog een reden om verder te gaan.

Roth schrijft daarbij met een combinatie van zwarte humor, grofheid en grote stilistische energie. Sommige scènes zijn bewust schokkend en andere absurdistisch. De roman is nergens geïnteresseerd in keurigheid. Dat maakt het boek voor sommige lezers moeilijk toegankelijk, maar het geeft Roth ook de vrijheid om onderwerpen als ouder worden, seksualiteit, rouw en dood zonder veel omhaal te onderzoeken.

De verhouding tussen seks en dood vormt misschien wel de kern van het boek. Sabbath probeert voortdurend het lichamelijke leven te vieren terwijl zijn wereld steeds meer door verlies wordt bepaald. Hoe meer mensen uit zijn leven verdwijnen, hoe sterker hij zich vastklampt aan wat nog overblijft. Zijn lichaam wordt daardoor tegelijk zijn grootste bron van plezier en een voortdurende herinnering aan zijn eindigheid.

Ook het theatermotief is treffend. Sabbath was poppenspeler, maar zijn hele leven lijkt een voorstelling te zijn waarin hij anderen probeert te bespelen. Wanneer hij uiteindelijk steeds meer alleen komt te staan, begint die voorstelling haar publiek te verliezen. Wat overblijft is een man die niet goed weet wie hij is wanneer hij niemand meer heeft om te provoceren, verleiden of manipuleren.

Roth neemt ruim de tijd voor Sabbath en zijn herinneringen. De roman is daardoor geen snelle of gemakkelijk verteerbare vertelling. Roth springt geregeld tussen heden, herinneringen en fantasieën en laat Sabbath uitgebreid nadenken over zijn verleden. Die overvloed hoort echter bij het personage: ook zijn gedachten weigeren zich te onderwerpen aan orde en fatsoen.

Juist daarin schuilt een opmerkelijke paradox. Sabbath wil niets liever dan een vrij man zijn, maar blijkt voortdurend gevangen in zijn herinneringen. Zijn grote liefde Drenka is dood, zijn moeder is dood, zijn broer is dood en zijn huwelijk is voorbij. Hij kan zich verzetten tegen de regels van het leven, maar niet tegen de gevolgen van het verstrijken van de tijd.

Sabbaths theater is daarom veel meer dan een provocerende roman over seks. Het is een boek over ouder worden, verlies en de koppige weigering om het leven los te laten. Mickey Sabbath is afstotelijk én fascinerend, komisch én tragisch. Philip Roth geeft hem alle ruimte om zichzelf belachelijk te maken, maar laat tegelijk zien dat achter zijn vulgariteit een diepe angst voor verdwijnen schuilgaat.