Schemerleven

Een leven kan jarenlang een geheim bevatten zonder dat iemand het geheim nog hardop hoeft te benoemen. In Schemerleven vertelt Jaap Robben het verhaal van Frieda Tendeloo, een vrouw die op 81-jarige leeftijd wordt geconfronteerd met een liefde en een verlies die ze bijna haar hele leven heeft weggestopt. Het is een roman over herinnering, verlangen en de vraag of wat voorbij is werkelijk voorbij kan zijn.

In 1963 is Frieda een jonge, vrijgevochten vrouw. Op een wintermiddag loopt ze over de dichtgevroren Waal. Daar ontmoet ze Otto, een getrouwde man. Tussen hen ontstaat een liefde die intens en onstuimig is, maar uiteindelijk noodlottig eindigt. Frieda praat er daarna met niemand meer over. Decennialang draagt ze haar herinneringen alleen met zich mee.

Dat uitgangspunt geeft de roman een bijzondere tijdsstructuur. Robben vertelt niet alleen over een jonge vrouw die verliefd wordt, maar vooral over de oudere Frieda die terugkijkt op de vrouw die ze ooit was. Het verleden is daardoor niet zomaar een afgesloten hoofdstuk. Het blijft onder de oppervlakte aanwezig en krijgt opnieuw betekenis wanneer Frieda na het overlijden van haar man alleen komt te staan.

Juist dat gegeven maakt Schemerleven meer dan een liefdesroman. De dood van haar echtgenoot opent een ruimte waarin Frieda eindelijk naar haar eigen verleden durft te kijken. Zolang ze onderdeel was van een huwelijk en een gezin, kon ze haar oude verdriet op afstand houden. Nu die vanzelfsprekendheid wegvalt, wordt het verleden opnieuw tastbaar.

Robben schrijft opvallend ingehouden. Hij hoeft de emoties van Frieda niet voortdurend te benoemen. Veel zit in kleine handelingen, herinneringen en stiltes. Dat past bij een personage dat een groot deel van haar leven heeft geleerd om juist níét over bepaalde gebeurtenissen te spreken. De stijl sluit daardoor nauw aan bij het onderwerp.

Frieda is bovendien geen personage dat uitsluitend wordt gedefinieerd door wat haar is overkomen. Als jonge vrouw is ze eigenzinnig en vrijgevochten. Ze heeft verlangens en maakt keuzes die niet vanzelfsprekend passen binnen de sociale normen van de jaren zestig. Robben laat daarmee ook zien hoe beperkt de ruimte voor vrouwelijke autonomie in die periode kon zijn.

Dat maatschappelijke element blijft echter op de achtergrond. Schemerleven wordt nergens een historische roman over de positie van vrouwen in de jaren zestig. De geschiedenis is vooral voelbaar in de keuzes die Frieda maakt en in wat ze vervolgens jarenlang niet kan of durft te vertellen.

De Waal vormt een sterk beeld voor het hele verhaal. In de openingsscène is de rivier dichtgevroren. Het oppervlak lijkt stil en gesloten, terwijl daaronder het water blijft stromen. Dat beeld sluit bijna letterlijk aan bij Frieda’s leven: aan de buitenkant lijkt haar verleden afgesloten, maar onder die oppervlakte is het nooit verdwenen.

De titel Schemerleven krijgt daardoor eveneens meerdere betekenissen. Frieda bevindt zich in een levensfase waarin herinnering en heden steeds meer in elkaar overlopen. Ze kijkt terug op een bestaan waarin ze een groot deel van haar eigen verhaal heeft verborgen. De schemering is tegelijk het moment tussen licht en donker, tussen wat zichtbaar is en wat verborgen blijft.

Robben is vooral sterk wanneer hij Frieda niet veroordeelt om haar stilzwijgen. Het zou gemakkelijk zijn om haar decennialange geheim als een gemiste kans te presenteren. In plaats daarvan laat hij zien hoe mensen soms verder leven door bepaalde herinneringen niet aan te raken. Zwijgen kan zowel bescherming als gevangenis zijn.

Wanneer Frieda uiteindelijk besluit op zoek te gaan naar wat ze heeft verloren, krijgt haar zoektocht iets anders dan een klassieke speurtocht. Ze probeert niet alleen een persoon of gebeurtenis terug te vinden, maar ook een deel van zichzelf. De jonge Frieda die ze ooit was, blijkt nog altijd ergens aanwezig.

Dat maakt het boek uiteindelijk ook tot een roman over ouder worden. Vaak wordt ouderdom in literatuur verbonden met terugkijken, maar Robben maakt van Frieda geen vrouw die alleen nog maar herinneringen heeft. Integendeel: juist op hoge leeftijd ontstaat er ruimte voor een nieuwe beweging. Het verleden wordt geen eindpunt, maar een aanleiding om opnieuw te handelen.