Smeltwater en middagzon

Er zijn schrijvers bij wie een dagboek vooral interessant wordt omdat het de schrijver laat zien voordat hij een gevestigde naam werd. Smeltwater en middagzon van Stefan Hertmans heeft precies die belofte. De journalen uit de jaren 1990-2000 tonen een schrijver die nog volop bezig is zijn plaats te bepalen, die nadenkt over literatuur, muziek, filosofie, liefde en vriendschap en die voortdurend probeert te begrijpen wat het betekent om schrijver te zijn.

Dat levert ongetwijfeld interessante passages op. Hertmans beschikt over een grote belezenheid en zijn dagboeken bieden een inkijk in de intellectuele voedingsbodem van zijn latere werk. Je ziet ideeën ontstaan, interesses terugkeren en thema’s zich langzaam uitkristalliseren. Als document van de ontwikkeling van een schrijver is het boek daarom waardevol.

Maar als leeservaring is Smeltwater en middagzon een aanzienlijk moeilijker geval.

Hertmans heeft namelijk een stijl ontwikkeld waarin vrijwel iedere gedachte de neiging krijgt om uitgebreid te worden toegelicht, om vervolgens nog een gedachte op te roepen die opnieuw uitleg behoeft. Een eenvoudige observatie wordt zelden eenvoudig gelaten. Ze wordt voorzien van een associatie, een historische verwijzing, een filosofische reflectie of een literaire omweg. De zinnen worden daardoor soms zo lang dat de oorspronkelijke gedachte ergens onderweg uit beeld raakt.

Dat is geen nieuw probleem in het werk van Hertmans. Al eerder werd zijn proza door critici omschreven als overdadig en zwaar. Andere lezers waarderen juist zijn poëtische taal, beeldrijkdom en intellectuele ambitie. Ook in besprekingen van Oorlog en terpentijn en De opgang werd gewezen op zijn soms erg lange zinnen en zijn neiging tot filosofische uitweidingen.

In Smeltwater en middagzon wordt die eigenschap extra zichtbaar omdat het om dagboeken gaat. Een dagboek heeft van nature iets voorlopigs: gedachten mogen onaf zijn, observaties mogen klein blijven en een schrijver hoeft niet iedere ervaring tot een inzicht te verheffen. Hertmans doet echter vaak het tegenovergestelde. Zelfs een vluchtige indruk lijkt uiteindelijk een plaats te moeten krijgen in een groter intellectueel bouwwerk.

Daar wringt het.

De lezer krijgt soms het gevoel dat Hertmans niet alleen zijn leven noteert, maar voortdurend ook de toekomstige lezer toespreekt. Het spontane dagboek wordt daardoor geregeld een literair zelfportret. Dat is begrijpelijk, zeker omdat deze teksten nu als boek worden gepubliceerd, maar het vermindert wel het gevoel van directheid dat juist een dagboek aantrekkelijk kan maken.

Ook de omvang werkt niet altijd in het voordeel van het boek. Met ongeveer vijfhonderd pagina’s is Smeltwater en middagzon geen vluchtige blik in oude dagboeken, maar een omvangrijke onderdompeling in Hertmans’ denken. Wie gefascineerd is door zijn schrijverschap zal daarin veel materiaal vinden. Voor andere lezers kan de hoeveelheid beschouwing juist vermoeiend worden.

Het merkwaardige is dat Hertmans regelmatig laat zien dat hij uitstekend kan schrijven. Er staan observaties in die scherp, persoonlijk en trefzeker zijn. Juist daarom vallen de passages waarin hij te veel wil zeggen des te meer op. Wanneer een schrijver zoveel taalbeheersing bezit, zou minder soms meer zijn geweest.

Dat geldt ook voor zijn filosofische beschouwingen. Hertmans is duidelijk een schrijver die graag verbanden legt tussen het persoonlijke en het universele. Een herinnering wordt een gedachte over tijd, een ontmoeting aanleiding tot een beschouwing over literatuur en een ervaring in de natuur mondt uit in een reflectie over het bestaan. Dat kan verrijkend zijn, maar het kan ook een gevoel van intellectuele overbelasting veroorzaken. Niet iedere ervaring hoeft een levensbeschouwelijke conclusie te krijgen.

Daarmee komt een oudere kritiek op Hertmans opnieuw naar voren. Zijn bewonderaars zien in dezelfde eigenschappen zijn eruditie, stilistische ambitie en diepgang; zijn critici ervaren ze soms als gewichtig, koket of kanselachtig. Die tegenstelling is al decennialang onderdeel van de receptie van zijn werk.

Smeltwater en middagzon maakt die tegenstelling misschien wel zichtbaarder dan sommige van zijn romans. Een roman kan een lange zin of uitvoerige passage functioneel maken binnen een verhaal. Een dagboek heeft die noodzaak veel minder. Hier wordt de stijl zelf het onderwerp van de lezer: hoeveel omhaal kan een gedachte verdragen voordat ze haar kracht verliest?

Toch zou het onjuist zijn het boek alleen als een stilistische oefening weg te zetten. De journalen geven een interessante blik op de jonge schrijver die Hertmans in de jaren negentig was, nog vóór de grote internationale bekendheid van Oorlog en terpentijn. Zijn belangstelling voor literatuur, muziek, filosofie, natuur en persoonlijke relaties vormt een duidelijk spoor naar zijn latere oeuvre.

De vraag is alleen of de lezer al die gedachten ook in deze omvang nodig heeft.

Smeltwater en middagzon is daardoor vooral een boek voor lezers die werkelijk geïnteresseerd zijn in Stefan Hertmans als schrijver en denker. Wie vooral een spontaan en onthullend dagboek verwacht, kan teleurgesteld raken. Daarvoor staat de auteur zelf te nadrukkelijk tussen de lezer en zijn herinneringen.

Hertmans wil in deze journalen niet alleen laten zien wat hij dacht, maar ook hoe diep hij erover dacht. Precies daarin schuilt zowel de aantrekkingskracht als de beperking van het boek. Zijn intelligentie staat buiten kijf, zijn literaire talent evenzeer. Maar soms lijkt hij zo vastbesloten om aan iedere gedachte gewicht te geven dat de lezer verlangt naar iets eenvoudigers: een korte zin, een scherpe observatie en daarna stilte.