Soap

Met Soap bevestigde Paul Mennes in 1995 zijn reputatie als een van de opvallendste jonge Vlaamse schrijvers van zijn generatie. Het is zijn tweede boek, na Tox, en volgens de uitgever een hardere, cynischere, grappigere en snellere roman.

Centraal staat David Tinea, die biologie gaat studeren omdat hij heeft gehoord dat de mooiste jongen van zijn school dat ook zal doen. De jongen verschijnt echter niet. In plaats daarvan belandt David in de nachtelijke wereld rond discotheek Caravaggio, waar hij een bonte verzameling figuren ontmoet. Onder hen bevindt zich Graziella, een beeldschone vrouw die Raoul blijkt te heten. De uitgever noemt hem ironisch genoeg nog een van de meest normale personages in het verhaal.

Dat gegeven typeert meteen de wereld van Soap. Mennes schrijft niet over jonge mensen die netjes op weg zijn naar volwassenheid, maar over personages die zich lijken te verzetten tegen iedere vorm van stabiliteit. Seks, drugs, uitgaan, geweld en verveling lopen voortdurend door elkaar heen. Het zijn geen middelen om ergens te komen; ze lijken juist manieren om de leegte van het bestaan tijdelijk niet te hoeven voelen.

De titel is dan ook meer dan een verwijzing naar het genre waarin de personages leven. Net als in een televisiesoap draait het verhaal om een steeds wisselende cast van familieleden, vrienden en kennissen. Alleen is de wereld van Mennes aanzienlijk grimmiger. Waar een soap normaliter conflicten eindeloos kan herhalen, voert Mennes ze steeds verder op. Zork zorgt er zelfs voor dat de cast in de loop van het verhaal behoorlijk wordt uitgedund.

Daarmee wordt Soap een soort ontspoorde televisieserie op papier. De personages bewegen zich door een wereld waarin nauwelijks nog onderscheid bestaat tussen ernst en spektakel. Wat voor de ene persoon een tragedie is, kan voor een ander nauwelijks meer zijn dan het volgende incident.

Juist die toon maakte Mennes in de jaren negentig herkenbaar. Zijn werk werd verbonden met de zogenaamde Generation X en met auteurs als Bret Easton Ellis en Douglas Coupland. Flanders Literature omschrijft zijn eerste drie boeken als een trilogie waarin jongeren proberen om te gaan met de verveling en leegte van het moderne leven. Drugs, geweld en seks functioneren daarbij als manieren om met die leegte om te gaan.

Toch is Soap niet simpelweg een Nederlandse of Vlaamse kopie van de Amerikaanse brat-packliteratuur. Mennes heeft een duidelijk eigen gevoel voor absurditeit. Zijn personages zijn vaak tegelijk lachwekkend en tragisch. De humor maakt hun gedrag niet minder verontrustend; eerder het tegenovergestelde. Omdat de gebeurtenissen met een zekere achteloosheid worden beschreven, wordt duidelijk hoe ver de personages van een normaal moreel referentiekader zijn afgedreven.

Dat geeft de roman een merkwaardige dubbelheid. Aan de oppervlakte is Soap snel, grof en vaak geestig. Daaronder zit een veel somberder boek over vervreemding. De personages zoeken voortdurend naar prikkels, maar juist die overvloed aan prikkels lijkt hun onverschilligheid groter te maken.

De vergelijking met een soap is ook interessant vanuit literair perspectief. Mennes gebruikt een vorm die doorgaans wordt geassocieerd met oppervlakkigheid en massaconsumptie en maakt die tot materiaal voor een roman. Daarmee sluit Soap aan bij een bredere belangstelling van Mennes voor populaire cultuur. Zijn romans worden vaak gelezen als satires op een consumptiemaatschappij waarin alles onmiddellijk beschikbaar is, maar weinig nog werkelijk betekenis lijkt te hebben.

Dat betekent niet dat Mennes een zwaar cultuurkritisch betoog schrijft. Daarvoor is zijn stijl te speels en te ongeremd. De kritiek zit eerder in de wereld die hij laat zien. Hij hoeft nauwelijks uit te leggen dat er iets mis is met deze personages; hun gedrag spreekt voor zichzelf.

De roman is bovendien bewust niet behaaglijk. De humor kan hard zijn en de gebeurtenissen worden niet voortdurend psychologisch verklaard. Dat kan voor hedendaagse lezers even wennen zijn. Wie van personages verwacht dat hun gedrag uitvoerig wordt gemotiveerd, krijgt hier eerder een reeks extreme situaties voorgeschoteld waaruit zelf conclusies moeten worden getrokken.

Daar staat tegenover dat de roman juist daardoor een sterke energie heeft. Mennes schrijft snel en zonder veel omhaal. De gebeurtenissen volgen elkaar op alsof de lezer inderdaad naar een soap kijkt waarvan de producent besloten heeft de grenzen steeds verder te verleggen.

De reputatie van Soap blijkt ook uit de latere waardering van het boek. Flanders Literature noemt het een gemakkelijk leesbaar stuk literatuur dat tegelijk grappig, cynisch, aangrijpend en troostend kan zijn. Het boek vormt samen met Tox en Web de trilogie die later als Toast werd uitgebracht.