Spel

Stephan Enters Spel is een roman over opgroeien, maar geen rechtlijnige ontwikkelingsroman. Via elf hoofdstukken volgt de lezer Norbert Vijgh, van ongeveer negenjarige jongen tot jongeman van twintig. Elk hoofdstuk draait rond een spel: achtervolgingen in het bos, stokjes opdrijven in een beek, schaken, kattenkwaad op een bouwplaats, Scrabble en andere activiteiten waarin de jongen zichzelf en de wereld leert kennen. Het spel is daarbij nooit louter tijdverdrijf. Het vormt een manier om verhoudingen te testen, grenzen te verkennen en langzaam volwassen te worden.

De bijzondere kwaliteit van de roman ligt in de vorm. Elk hoofdstuk heeft een eigen toon en stijl, die meebeweegt met de leeftijd, de ervaring en de situatie van Norbert. Het ene verhaal is avontuurlijk, het andere dromerig, archaïsch of rauw-realistisch. Die stilistische variatie had gemakkelijk kunnen ontaarden in een demonstratie van literaire vaardigheid, maar Enter weet de afzonderlijke verhalen toch tot een samenhangend portret te verbinden. De roman bestaat uit losse momenten, terwijl zich daaruit geleidelijk een leven aftekent.

Norbert is geen vanzelfsprekend sympathieke hoofdpersoon. Hij kan betweterig, ijdel en irritant zijn, en zijn ervaringen worden niet voortdurend vanuit een volwassen inzicht gecorrigeerd. Juist daardoor krijgt het boek iets geloofwaardigs. Enter idealiseert de jeugd niet, maar laat wel zien waarom die periode achteraf een bijzondere intensiteit kan krijgen. Spelen, ruzie maken, fantaseren en zich meten met anderen zijn voor Norbert manieren om de wereld tijdelijk overzichtelijk te maken, ook al blijkt die wereld steeds ingewikkelder te worden.

De roman heeft soms iets afstandelijks. Omdat Enter sterk vertrouwt op observatie, stijl en indirecte karakterisering, blijft Norbert geregeld eerder een scherp bekeken personage dan iemand met wie de lezer zich volledig vereenzelvigt. Ook zijn niet alle hoofdstukken afzonderlijk even sterk. Sommige episodes lijken vooral voorbereidende bouwstenen voor het geheel. Vooral wanneer men de verhalen los leest, kan de betekenis ervan minder duidelijk zijn. In de samenhang krijgen ze echter meer gewicht: ze tonen telkens een andere fase in het proces waarin een kind zijn vroegere zekerheden ontgroeit.

Het slotverhaal, waarin onder meer Scrabble en een reis naar Zwitserland een rol spelen, brengt de verschillende lijnen overtuigend samen. Hier wordt het spel niet alleen een jeugdherinnering, maar ook een vorm van terugkijken. De volwassen Norbert lijkt te beseffen dat hij de intensiteit van zijn jeugd nooit volledig kan terugwinnen. Daarmee krijgt de roman een melancholische ondertoon: volwassen worden betekent niet alleen nieuwe mogelijkheden ontdekken, maar ook afscheid nemen van manieren waarop de wereld ooit vanzelfsprekend leek.

Spel is een ambitieuze en stilistisch veelzijdige roman die de ontwikkeling van een jongen niet beschrijft via grote gebeurtenissen, maar via kleine confrontaties en spelvormen. De soms nadrukkelijke literaire constructie vraagt aandacht, maar wordt nergens een doel op zichzelf. Enter laat zien hoe identiteit ontstaat uit herhaling, imitatie, competitie en verlies, en hoe het gewone spel achteraf de contouren van een heel leven kan bevatten.