Spijkerschrift

In Spijkerschrift vertelt Kader Abdolah het levensverhaal van Aga Akbar, de doofstomme vader van Ismaiel. Aga Akbar kan niet lezen en schrijven, maar leert van zijn oom een oud Perzisch schrift dat in een grot in de bergen is teruggevonden. In dat zelfgemaakte spijkerschrift begint hij zijn gedachten en ervaringen op te schrijven. Na zijn dood krijgt zijn zoon Ismaiel het schrift in handen. Hij probeert de tekens te ontcijferen, zoals hij vroeger de gebaren van zijn vader voor anderen moest vertalen.

De relatie tussen vader en zoon vormt het emotionele hart van de roman. Aga Akbar is door zijn handicap afhankelijk van zijn omgeving, terwijl Ismaiel al jong een belangrijke verantwoordelijkheid voor zijn vader krijgt. Toch blijft er een afstand tussen hen bestaan. Ismaiel kan zijn vader verstaanbaar maken voor anderen, maar werkelijk begrijpen wat er in hem omgaat is veel moeilijker. Het dagboek in spijkerschrift brengt daar na zijn dood verandering in.

Daarmee krijgt het schrift een symbolische betekenis. Het is niet alleen een manier waarop Aga Akbar kan communiceren, maar ook een verborgen stem. Wat tijdens zijn leven nauwelijks uitgesproken kon worden, krijgt na zijn dood alsnog een vorm. Ismaiel moet niet alleen de tekens vertalen, maar ook proberen het leven van zijn vader te begrijpen.

Tegenover het persoonlijke verhaal staat de geschiedenis van Iran. Aga Akbars leven speelt zich af tegen de achtergrond van de machtswisselingen, de opkomst van de Pahlavi’s en uiteindelijk de Iraanse Revolutie en de komst van Khomeini. De politieke veranderingen dringen steeds verder door in het leven van de familie.

Ook Ismaiels eigen geschiedenis raakt met die politieke ontwikkelingen verweven. Hij wordt politiek actief en komt uiteindelijk als vluchteling in Nederland terecht. Daardoor krijgt Spijkerschrift een sterk autobiografische lading. Net als Abdolah zelf is Ismaiel een Iraanse vluchteling die in Nederland een nieuw bestaan moet opbouwen en zich een nieuwe taal eigen moet maken.

Dat maakt taal tot een van de belangrijkste thema’s van de roman. Aga Akbar heeft zijn spijkerschrift; Ismaiel heeft het Nederlands. Beiden zoeken naar een manier om zichzelf uit te drukken. De titel verwijst daardoor niet alleen naar het bijzondere schrift van Aga Akbar, maar ook naar de fundamentele vraag hoe mensen elkaar kunnen bereiken wanneer woorden tekortschieten.

Abdolah schrijft in een eenvoudige, beeldende stijl. Zijn zinnen zijn vaak kort en zijn taal is toegankelijk, maar daarachter zit een duidelijke poëtische kracht. De combinatie van de Perzische verteltraditie, familiegeschiedenis en Nederlandse taal geeft het boek een eigen karakter. Een recensent merkt op dat Abdolah juist met relatief weinig woorden veel weet te vertellen.

De roman heeft bovendien iets van een familievertelling of kroniek. Grote historische gebeurtenissen worden niet vanuit de politieke leiders beschreven, maar vanuit het leven van gewone mensen. Daardoor wordt de geschiedenis van Iran concreet en persoonlijk. De lezer ziet niet alleen dat een regime verandert, maar wat zo’n verandering betekent voor een vader, een zoon en een gezin.

De kracht van Spijkerschrift ligt vooral in die combinatie van het intieme en het historische. Het is een roman over een vader en zijn zoon, maar tegelijkertijd over een land dat ingrijpend verandert. Het is een verhaal over communicatie, maar ook over ballingschap en het vinden van een nieuwe taal.

Soms heeft de roman een bijna sprookjesachtige sfeer. De grot in de bergen, het mysterieuze schrift en de verhalen over de familie geven het boek iets mythisch. Daartegenover staan de harde politieke werkelijkheid en de vlucht van Ismaiel. Juist dat contrast werkt goed.