Storm in juni

Storm in juni van Irène  Némirovsky doet iets  verontrustend: het laat zien hoe snel beschaving afbrokkelt wanneer de geschiedenis plotseling de voordeur intrapt. Niet de oorlog zelf staat centraal, maar de ontreddering die eraan voorafgaat. De verwarring. De vlucht. Het moment waarop een samenleving beseft dat de vertrouwde wereld niet langer bestaat.

Dat maakt Storm in juni, het eerste deel van Némirovsky’s postuum gepubliceerde Suite française, tot een van de meest indringende romans over de begindagen van de Tweede Wereldoorlog.

De roman speelt zich af tijdens de exodus uit Parijs in juni 1940. Terwijl Duitse troepen oprukken, verlaten honderdduizenden Fransen de hoofdstad. Auto’s, handkarren, fietsen en voetgangers vullen de wegen. Niemand weet precies waarheen men vlucht, alleen dat blijven geen optie meer lijkt. Némirovsky volgt geen enkele protagonist, maar een mozaïek van personages uit uiteenlopende sociale milieus. Een bankiersgezin, een verwaande schrijver, een priester, ambtenaren, arbeiders en gewone burgers: allemaal worden ze meegesleurd in dezelfde maalstroom.

Juist die veelheid aan stemmen maakt de roman uitzonderlijk. Némirovsky schrijft niet over Frankrijk; zij laat Frankrijk spreken. Terwijl de colonne vluchtelingen zich voortbeweegt, worden de verschillen tussen arm en rijk, tussen hoogmoed en nederigheid, tussen beschaving en opportunisme zichtbaar. Sommigen proberen hun waardigheid te bewaren, anderen denken uitsluitend aan zichzelf. Oude zekerheden verdwijnen sneller dan benzinevoorraden.

Wat vooral treft, is de afwezigheid van romantiek. Némirovsky idealiseert haar landgenoten niet. Haar blik is scherp, soms bijna meedogenloos. Ze observeert hoe mensen onder druk reageren: lafheid, egoïsme, kleinzieligheid, maar ook mededogen en onverwachte solidariteit. Het resultaat is een roman die weigert de geschiedenis te versimpelen tot een strijd tussen goede en slechte mensen.

In stilistisch opzicht toont Némirovsky zich een meesterlijke observator. Haar proza is helder, elegant en economisch. Met enkele zinnen weet ze een karakter neer te zetten of een situatie voelbaar te maken. De chaos van de vlucht wordt nergens hysterisch beschreven; juist de beheerste toon maakt de wanhoop tastbaar. Achter iedere scène schuilt het besef dat de schrijfster zelf deel uitmaakte van deze geschiedenis. Ook zij vluchtte uit Parijs. Ook zij wist niet wat de volgende dag zou brengen.

Dat geeft het boek een bijzondere tragiek. Als lezer weet je wat de auteur niet meer zal meemaken. Terwijl zij werkte aan haar grote literaire project, werd haar eigen toekomst steeds kleiner. In 1942 werd Némirovsky als Joodse vrouw gearresteerd en naar Auschwitz gedeporteerd, waar zij kort na aankomst overleed. Het manuscript van Suite française bleef bewaard dankzij haar dochters, die het decennialang als een kostbaar bezit met zich meedroegen.

Die biografische context mag de literaire kwaliteiten van het werk niet overschaduwen, maar ze verleent het boek wel een bijna spookachtige dimensie. Storm in juni leest niet alleen als een roman over een land in crisis, maar ook als een document van iemand die schrijft terwijl de geschiedenis zich nog voltrekt.

Dat het werk onvoltooid bleef, merk je soms. Sommige personages lijken op weg naar een grotere rol die ze nooit meer krijgen. Verhaallijnen openen zich zonder volledig te worden afgerond. Toch voelt dat minder als een tekortkoming dan als een pijnlijke herinnering aan wat verloren ging. De onvolledigheid behoort inmiddels tot de betekenis van het boek zelf.

Storm in juni is veel meer dan een historische roman. Het is een ontleding van menselijk gedrag wanneer orde plaatsmaakt voor onzekerheid. Némirovsky toont hoe dun de laag vernis is die een samenleving bijeenhoudt, maar ook hoe hardnekkig mensen proberen vast te houden aan normaliteit wanneer alles om hen heen verandert.

Niet voor lezers die op zoek zijn naar heroïsche oorlogsliteratuur. Wel voor wie wil begrijpen hoe een beschaving begint te wankelen voordat zij valt.

Een roman over de vlucht uit Frankrijk, maar vooral over de vlucht van de illusie dat de wereld vanzelf blijft zoals ze is.