Theodoros

Een jongen die ervan droomt keizer te worden, terwijl hij afkomstig is uit de nederigste kringen van de samenleving. Het klinkt als een klassiek avonturenverhaal, maar in Theodoros maakt Mircea Cărtărescu van die droom een duizelingwekkende historische en literaire vertelling over macht, ambitie en de onverzadigbare menselijke verbeelding.

Het verhaal speelt zich af in de negentiende eeuw en volgt Teodor, de zoon van twee eenvoudige bedienden van een Roemeense aristocraat. Al vroeg wordt hij gegrepen door de verhalen die zijn Griekse moeder hem vertelt over Alexander de Grote. De jongen raakt ervan overtuigd dat ook hij voor grootheid is bestemd. Die overtuiging verandert geleidelijk in een obsessie. Wie zichzelf eenmaal als toekomstige heerser ziet, zo lijkt Cărtărescu te suggereren, kan uiteindelijk bereid worden vrijwel iedere grens te overschrijden.

Teodor maakt een spectaculaire ontwikkeling door. Vanuit zijn bescheiden afkomst belandt hij in een wereld van piraten, geweld, oorlog en politieke intriges. In brieven aan zijn moeder vertelt hij over zijn omzwervingen door de Griekse archipel en de Levant. De brieven geven de roman een bijzonder perspectief: het zijn tegelijk getuigenissen van een avontuurlijk leven en documenten waarin een man voortdurend bezig is zijn eigen mythe te creëren.

Want Teodor wil niet alleen macht verwerven. Hij wil worden wie hij in zijn verbeelding al lang is. Zijn leven wordt daardoor een voortdurende poging om werkelijkheid en droom met elkaar te laten samenvallen. De uiteindelijke bestemming van die obsessie is even onwaarschijnlijk als historisch werkelijk: Teodor wordt Tewodros II, keizer van Ethiopië.

Cărtărescu gebruikt deze historische figuur niet om een conventionele historische roman te schrijven. Theodoros is veel ambitieuzer en grilliger. Geschiedenis, legende, mythe, religie en pure verbeelding vloeien voortdurend in elkaar over. De schrijver behandelt historische gebeurtenissen met een grote vrijheid en maakt van het verleden een terrein waarop de menselijke fantasie zich onbelemmerd kan uitleven.

Daarmee sluit Theodoros aan bij de rest van Cărtărescu’s oeuvre. Ook hier bestaat er geen scherpe grens tussen wat werkelijk is gebeurd en wat mogelijk, gedroomd of verzonnen is. De negentiende eeuw wordt een bijna hallucinatoire wereld waarin piraten, keizers, heiligen, avonturiers en gewone mensen elkaar ontmoeten. Achter de historische façade blijft de schrijver vooral geïnteresseerd in de menselijke geest.

De brieven aan Teodors moeder vormen daarbij het emotionele centrum van de roman. Hoe gewelddadig en megalomaan zijn bestaan ook wordt, in zijn correspondentie blijft hij verbonden met de vrouw die hem de verhalen over Alexander vertelde. De moeder wordt daarmee indirect medeverantwoordelijk voor de droom die haar zoon uiteindelijk tot aan de top van de macht voert. De vraag blijft echter of zij een held heeft grootgebracht of een monster heeft helpen vormen.

Cărtărescu schrijft met een enorme stilistische rijkdom. Zijn zinnen zijn overvloedig, beeldend en soms barok. De lezer wordt voortdurend overspoeld door details, historische verwijzingen, exotische landschappen en bizarre gebeurtenissen. Dat maakt het boek niet altijd gemakkelijk, maar wel volstrekt eigen. Wie zich aan de stijl overgeeft, krijgt een roman die eerder als een koortsige droom dan als een conventioneel historisch verhaal aanvoelt.

Onder alle avonturen en excessen schuilt een scherpe reflectie op macht. Theodoros bereikt uiteindelijk precies wat hij altijd heeft gewild, maar de weg ernaartoe maakt duidelijk wat zo’n verlangen met een mens kan doen. Macht wordt nooit voorgesteld als een eindpunt waarop geluk wacht. Integendeel: hoe hoger Theodoros stijgt, hoe meer hij gevangen raakt in zijn eigen ambitie.

Daarmee krijgt zijn verhaal ook iets tragisch. De jongen die ooit droomde van Alexander de Grote wordt uiteindelijk zelf een historische figuur, maar de werkelijkheid van het keizerschap blijkt minder eenvoudig dan de droom. Grootheid en geweld, vrijheid en overheersing, verbeelding en werkelijkheid blijken voortdurend met elkaar verbonden.

Theodoros is geen roman voor lezers die uitsluitend een helder historisch overzicht zoeken. De omvang, de overvloed aan personages en de barokke stijl vragen concentratie en bereidheid om de logica van Cărtărescu’s verbeelding te volgen. Maar wie daarin meegaat, ontdekt een roman die de historische roman volledig naar zijn eigen hand zet.