Tranen over Mortsel

Op 5 april 1943 werd Mortsel getroffen door een van de zwaarste bombardementen uit de Belgische geschiedenis. Amerikaanse bommenwerpers wilden de Duitse Erla-vliegtuigfabriek vernietigen, maar hun bommen kwamen grotendeels terecht in de dichtbevolkte woonwijken en bij scholen. 936 mensen kwamen om het leven, onder wie meer dan 250 kinderen, en ruim 1300 mensen raakten gewond. Meer dan 1200 woningen werden vernield of zwaar beschadigd.

In Tranen over Mortsel kiest Pieter Serrien bewust niet voor een klassieke militaire reconstructie van het bombardement. Centraal staan de mensen die het meemaakten: kinderen, ouders, bewoners, hulpverleners en anderen die zich de gebeurtenissen herinnerden. Voor de oorspronkelijke uitgave uit 2008 sprak Serrien met honderden getuigen. Hun persoonlijke verhalen vormen de ruggengraat van het boek.

Die keuze maakt het boek bijzonder indringend. Serrien probeert het bombardement niet vanop afstand te verklaren, maar laat zien hoe een gewone dag in enkele minuten veranderde in een chaos van instortende gebouwen, brand, gewonden en vermisten. Vooral de aanwezigheid van zoveel kinderen onder de slachtoffers maakt duidelijk hoe ver de gevolgen van een militair doelwit zich konden uitstrekken.

Tegelijk schuilt daarin ook een beperking. Wie een diepgaande analyse verwacht van de Amerikaanse bombardementsstrategie, de militaire besluitvorming of de vraag waarom de Erla-fabriek uiteindelijk grotendeels werd gemist, vindt hier minder. Serrien heeft een andere ambitie. Hij schrijft zelf dat het boek niet bedoeld is als wetenschappelijke studie van het bombardement, maar als een poging om de herinnering aan de slachtoffers en overlevenden te bewaren.

Juist daardoor heeft Tranen over Mortsel een duidelijke plaats binnen de geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog. Grote oorlogsgeschiedenissen draaien vaak om generaals, veldslagen en politieke beslissingen. Serrien draait het perspectief om. De geschiedenis wordt hier verteld vanuit de straat, de school en de huiskamer. Het bombardement krijgt daardoor een menselijke schaal.

De vierde editie uit 2023 is een herziene en opnieuw uitgegeven versie van het boek. Ze telt 424 pagina’s en bundelt de getuigenissen rond 5 april 1943. De nieuwe uitgave verscheen tachtig jaar na het bombardement, waardoor het boek ook een functie kreeg als document van herinnering nu steeds meer directe getuigen verdwijnen.

Serrien schrijft toegankelijk en houdt de aandacht voortdurend bij de mensen achter de cijfers. Dat maakt het boek geschikt voor een breed publiek, maar soms werkt de opeenstapeling van getuigenissen ook zwaar. Veel verhalen vertellen vanuit verschillende invalshoeken over dezelfde vernietiging. Wie vooral op zoek is naar historische analyse kan daardoor het gevoel krijgen dat de context ondergeschikt blijft aan de herinneringen.

Dat is echter een bewuste keuze en geen tekortkoming die het hele boek ondergraaft. Tranen over Mortsel wil vooral voorkomen dat 5 april 1943 een voetnoot in de Belgische oorlogsgeschiedenis wordt. De cijfers zijn indrukwekkend, maar het zijn uiteindelijk de individuele verhalen die duidelijk maken wat die cijfers betekenden.