Transit

Een gescheiden schrijfster verhuist met haar twee zoons naar Londen en koopt er een vervallen appartement dat ze wil laten verbouwen. Op papier is dat een nieuw begin. In Transit blijkt het vooral een tussenfase te zijn: haar oude leven is voorbij, maar een nieuw leven heeft zich nog niet gevormd. Rachel Cusk maakt van die onzekere periode een opmerkelijk intelligente roman over identiteit, verlies en de poging om opnieuw greep te krijgen op het eigen bestaan.

Opvallend is dat er nauwelijks een traditionele plot is. De naamloze vertelster ontmoet een makelaar, aannemer, kapper, schrijver en verschillende andere mensen die haar hun levensverhaal vertellen. Zijzelf blijft merkwaardig zwijgzaam. Daardoor lijkt Transit soms meer op een verzameling ontmoetingen dan op een roman, maar juist daarin zit Cusk’s vernieuwing. De verhalen van anderen functioneren als spiegels: terwijl zij spreken over liefde, huwelijk, scheiding, ambitie en mislukking, krijgt de lezer indirect ook het leven van de vertelster te zien.

Dat levert een fascinerende paradox op. De roman is geschreven in de eerste persoon, maar de hoofdpersoon lijkt zichzelf voortdurend weg te cijferen. Cusk heeft deze verteltechniek omschreven als een ‘annihilated perspective’: de ik-figuur is aanwezig, maar probeert niet voortdurend haar eigen verhaal op de voorgrond te plaatsen. Het gevolg is dat de lezer haar juist des te sterker begint te voelen. Achter haar afstandelijkheid schuilt iemand die haar leven opnieuw probeert te ordenen.

De verbouwing van het appartement is daarbij een veelzeggend beeld. De schrijfster koopt een bouwval en probeert er een bewoonbare ruimte van te maken. Dat lijkt een praktische onderneming, maar krijgt gaandeweg een symbolische betekenis. Zij probeert niet alleen een woning te renoveren, maar ook haar eigen leven opnieuw vorm te geven. Alleen blijkt een mens moeilijker te verbouwen dan een huis. Het verleden blijft aanwezig, relaties blijven hun invloed uitoefenen en vrijheid brengt niet automatisch geluk.

Cusk schrijft koel, precies en met een scherp gevoel voor menselijke zelfmisleiding. Haar personages vertellen vaak uitvoerige verhalen over zichzelf, maar wat ze zeggen onthult minstens zoveel over hun blinde vlekken als over de feiten. Dat maakt de gesprekken soms geestig, soms pijnlijk en geregeld ongemakkelijk. De schrijfster luistert niet uit beleefdheid, maar als een onderzoeker die probeert te begrijpen hoe mensen hun eigen leven tot een verhaal maken.

Daarin is Transit sterker dan een klassieke scheidingsroman. Het gaat niet alleen over het einde van een huwelijk, maar over de vraag wie iemand wordt wanneer een vertrouwde identiteit verdwijnt. De vertelster is moeder, schrijfster, ex-partner en verhuizer, maar geen van die rollen biedt nog vanzelfsprekend houvast. De ‘transit’ uit de titel is dan ook vooral een toestand: ergens tussen oud en nieuw, tussen zekerheid en vrijheid.

De grote kracht van de roman is tegelijk zijn grootste bezwaar. Cusk heeft de traditionele plot vrijwel volledig ondergeschikt gemaakt aan observatie en gesprekken. Wie spanning, ontwikkeling en uitgesproken personages zoekt, kan dit boek afstandelijk of zelfs statisch vinden. Sommige ontmoetingen voelen geconstrueerd en de hoeveelheid levensverhalen kan op den duur een zekere monotonie veroorzaken.

Toch overtuigt het geheel juist door die vorm. Cusk laat zien dat ons leven niet alleen bestaat uit wat ons overkomt, maar ook uit de verhalen die anderen ons vertellen en de verhalen die wij daaruit over onszelf maken. In Transit is de schrijfster daarom niet alleen iemand die een nieuw leven probeert te beginnen, ze is ook iemand die probeert te bepalen welke versie van haar eigen leven ze wil geloven.

Transit is geen gemakkelijke roman en evenmin een roman die iedereen zal bekoren. Daarvoor is hij te koel, te weinig plotgedreven en te afhankelijk van gesprekken waarin meer wordt gedacht dan gehandeld. Maar Cusk maakt van die afstand juist haar methode. Het resultaat is een scherpe en moderne roman over wat er gebeurt wanneer het oude leven is ingestort en iemand ontdekt dat opnieuw beginnen niet betekent dat je jezelf kunt achterlaten.