Trots en vooroordeel

Jane Austens Trots en vooroordeel is een roman waarin verliefdheid voortdurend wordt doorkruist door misverstanden, sociale verwachtingen en een gebrekkig vermogen om anderen werkelijk te doorgronden. Elizabeth Bennet is scherpzinnig, geestig en onafhankelijk van geest, maar juist haar snelle oordeel blijkt haar ook te misleiden. Wanneer zij de rijke en gereserveerde Fitzwilliam Darcy ontmoet, lijkt wederzijdse afkeer aanvankelijk de enige mogelijke uitkomst. Darcy vindt Elizabeths familie sociaal minderwaardig, terwijl Elizabeth hem arrogant en onaangenaam vindt. Beiden blijken echter gevangen te zitten in hun eerste indrukken.

Austen maakt van die vergissingen geen eenvoudig romantisch spel. Achter de gesprekken over huwelijken, geld en familie schuilt een nauwkeurige analyse van de maatschappelijke verhoudingen van haar tijd. Voor vrouwen uit Elizabeths milieu is een goed huwelijk niet alleen een kwestie van liefde, maar ook van financiële zekerheid. De dreiging van armoede is voortdurend aanwezig, zoals blijkt uit de positie van de Bennet-zusters en vooral uit de onbezonnen Lydia. Tegelijk laat Austen zien hoe beperkt de mogelijkheden zijn voor vrouwen die zich niet willen schikken naar wat van hen wordt verwacht.

De kracht van Elizabeth ligt in haar weigering om zich zonder meer aan die verwachtingen over te geven. Toch is zij geen volmaakt onafhankelijke heldin. Haar intelligentie gaat gepaard met ijdelheid en zelfverzekerdheid, waardoor zij zich graag laat bevestigen in haar oordeel over Darcy. Haar ontwikkeling bestaat dan ook niet uit het opgeven van haar karakter, maar uit het leren herkennen van haar eigen vergissingen. Ook Darcy moet veranderen: zijn sociale superioriteitsgevoel maakt plaats voor meer zelfkennis en daadwerkelijke consideratie voor anderen.

Austens ironie zorgt ervoor dat vrijwel geen enkel personage volledig betrouwbaar is. Vooral de heer en mevrouw Bennet vormen een scherp contrast. De vader trekt zich terug in sarcasme en intellectuele afstandelijkheid, terwijl de moeder haar dochters uitsluitend door de bril van mogelijke huwelijkskandidaten bekijkt. Hun huwelijk is tegelijk komisch en ontluisterend: het toont hoe weinig overeenstemming nodig is om toch samen een gezin te vormen. De bijfiguren, van de pompeuze Collins tot de charmante maar gewetenloze Wickham, geven de roman een brede sociale levendigheid.

Soms is de plot zichtbaar afhankelijk van toevallige ontmoetingen, brieven en onthullingen, en bepaalde personages zijn eerder satirische typetjes dan volledig uitgewerkte mensen. Toch doet dat weinig af aan de overtuigingskracht van het geheel. Austens dialogen zijn precies, geestig en vaak vernietigender dan openlijke confrontaties. Wat niet wordt uitgesproken, blijkt minstens zo belangrijk als wat wel wordt gezegd.

Trots en vooroordeel is meer dan een geslaagde huwelijksroman. Het boek gaat over de gevaren van zelfgenoegzaamheid, over de noodzaak je oordeel te herzien en over de spanning tussen individuele vrijheid en maatschappelijke conventie. Dat Austen deze thema’s weet te verbinden met humor, romantiek en een uiterst beheerste vertelkunst, verklaart waarom de roman ruim twee eeuwen na zijn verschijnen nog altijd fris en herkenbaar aanvoelt.