Ulysses

Op 16 juni 1904 wandelen enkele inwoners van Dublin door hun stad. Ze ontbijten, werken, voeren gesprekken, bezoeken cafés, lezen de krant en keren tegen de avond weer naar huis terug. Op het eerste gezicht lijkt Ulysses nauwelijks meer dan een verslag van een gewone dag. Achter die alledaagsheid schuilt echter een van de meest ambitieuze romans die ooit zijn geschreven. James Joyce bewijst dat een mensenleven zich niet afspeelt in spectaculaire gebeurtenissen, maar in gedachten, herinneringen, verlangens en toevallige ontmoetingen.

Centraal staan drie personages: Leopold Bloom, een Joodse advertentieverkoper; Stephen Dedalus, de jonge intellectueel die eerder de hoofdrol speelde in A Portrait of the Artist as a Young Man; en Molly Bloom, Leopolds vrouw. Hun levens raken elkaar gedurende één dag in Dublin, terwijl Joyce die eenvoudige verhaallijn verbindt met de structuur van Homerus’ Odyssee. Leopold Bloom wordt de moderne Odysseus, Stephen neemt de rol van Telemachos op zich en Molly Bloom weerspiegelt in zekere zin Penelope. Toch is kennis van Homerus geen vereiste om de roman te kunnen lezen. De klassieke verwijzingen verdiepen het verhaal, maar het menselijke drama blijft altijd centraal staan.

Wat Ulysses tot een uitzonderlijk werk maakt, is de manier waarop Joyce het bewustzijn van zijn personages zichtbaar maakt. Gedachten volgen elkaar niet netjes op, maar springen van herinnering naar waarneming, van fantasie naar werkelijkheid en van taalspel naar filosofische bespiegeling. Met deze techniek, bekend als stream of consciousness, probeert Joyce de werking van het menselijk denken zo nauwkeurig mogelijk te benaderen. Daardoor wordt de lezer geen toeschouwer, maar bevindt hij zich midden in het hoofd van de personages.

Die vernieuwende vertelwijze vraagt veel van de lezer. Joyce verandert voortdurend van stijl, perspectief en taalregister. Sommige hoofdstukken lezen als een klassieke roman, andere als een toneelstuk, een journalistiek verslag, een catechismus of zelfs een muzikale compositie. Elk hoofdstuk lijkt een experiment waarin de schrijver onderzoekt wat taal allemaal kan zijn. Dat maakt Ulysses tot een intellectuele uitdaging, maar ook tot een viering van de rijkdom van de literatuur.

Toch zou het onjuist zijn de roman uitsluitend als een stilistisch experiment te beschouwen. Onder alle vormvernieuwing schuilt een diep menselijk verhaal. Leopold Bloom is geen held in de traditionele betekenis van het woord. Hij is vriendelijk, onzeker, nieuwsgierig en soms eenzaam. Hij rouwt om zijn overleden zoontje, weet dat zijn vrouw een verhouding heeft en probeert desondanks met waardigheid door het leven te gaan. Juist zijn kwetsbaarheid maakt hem tot een van de meest ontroerende personages uit de moderne literatuur.

Joyce verheft het alledaagse tot kunst. Een wandeling door de stad, een gesprek in een kroeg of een eenvoudige maaltijd krijgen dezelfde literaire aandacht als de grote heldendaden uit de klassieke oudheid. Daarmee stelt hij impliciet dat ieder mensenleven epische waarde bezit. Niet de uitzonderlijke gebeurtenis, maar de gewone dag blijkt het ware decor van het menselijk bestaan.

Bij de eerste publicatie veroorzaakte Ulysses grote opschudding. De openhartige beschrijvingen van seksualiteit en lichamelijkheid werden als obsceen beschouwd. In Groot-Brittannië en de Verenigde Staten bleef de roman jarenlang verboden. Inmiddels is dat verbod vooral een historische voetnoot geworden. Wat destijds schokkend leek, wordt nu vooral gezien als onderdeel van Joyce’ streven om het menselijk leven zonder terughoudendheid te beschrijven.

De reputatie van Ulysses als moeilijk boek is niet onterecht. Het vraagt aandacht, geduld en de bereidheid om niet alles onmiddellijk te begrijpen. Veel verwijzingen, woordspelingen en literaire experimenten ontsluiten zich pas bij een tweede of derde lezing. Tegelijkertijd schuilt daarin juist de blijvende aantrekkingskracht van de roman. Iedere nieuwe lezing onthult nieuwe verbanden en nieuwe betekenissen.

Ruim een eeuw na verschijnen behoort Ulysses nog altijd tot de absolute hoogtepunten van de wereldliteratuur. Niet omdat het gemakkelijk is, maar omdat Joyce de roman opnieuw uitvond. Hij liet zien dat literatuur niet alleen verhalen vertelt, maar ook de werking van het menselijk bewustzijn kan verbeelden. Vrijwel iedere moderne schrijver die experimenteert met vertelperspectief, tijd of taal beweegt zich, bewust of onbewust, in het spoor van Joyce.