Verzameld werk

Verzameld werk van Menno ter Braak is geen boek dat je leest van begin tot eind zoals een roman. Het is een omvangrijke kennismaking met vrijwel alle belangrijke kanten van een schrijver die zich nooit tot één genre heeft beperkt. Deze uitgave brengt 24 van ter Braaks belangrijkste werken samen, waaronder essays, kritieken, romans, cultuurfilosofische beschouwingen en journalistiek werk.

De bundeling laat daardoor goed zien hoe breed ter Braaks belangstelling was. Het carnaval der burgers, Politicus zonder partij en Van oude en nieuwe christenen staan naast Hampton Court en Dr. Dumay verliest…, terwijl ook zijn vroege geschriften over film en zijn latere politieke en cultuurkritische teksten zijn opgenomen. Tot het geheel behoren onder meer Cinema Militans, De absolute film, Démasqué der schoonheid, Het nationaal-socialisme als rancuneleer, Over waardigheid en macht en Journaal 1939.

Juist die veelheid maakt deze uitgave waardevol. Ter Braak was in de eerste plaats een essayist en criticus die zich voortdurend met zijn tijd bemoeide. Literatuur was voor hem nooit een afgesloten terrein. Hij schreef over film, toneel, politiek, religie, maatschappelijke ontwikkelingen en de plaats van de intellectueel in een veranderende wereld. Zijn werk laat zich daarom moeilijk losmaken van de jaren dertig, de periode waarin democratie en individualisme steeds sterker onder druk kwamen te staan.

Een van de opvallendste kenmerken van ter Braaks denken is zijn wantrouwen tegenover zekerheden. Hij was niet iemand die zich gemakkelijk bij een ideologie aansloot. Zijn essays zijn eerder pogingen om bestaande overtuigingen open te breken. Hij wilde zelf blijven oordelen en verlangde dat ook van zijn lezers. Dat maakt zijn werk vaak polemisch, maar ook levendig: ter Braak schrijft alsof er werkelijk iets op het spel staat.

Dat is vooral duidelijk in zijn politieke essays. Het nationaal-socialisme als rancuneleer is daarvan het bekendste voorbeeld. Hier wordt zichtbaar hoe scherp ter Braak de opkomst van het nationaalsocialisme analyseerde en hoezeer hij zich verzette tegen de verleiding van massabewegingen en ideologische zekerheid. Zijn politieke geschriften zijn niet los te zien van zijn bredere verdediging van individuele vrijheid en intellectuele onafhankelijkheid.

Ook zijn literaire kritiek is in deze verzameling van grote betekenis. Ter Braak wilde een schrijver niet uitsluitend beoordelen op stijl of technische beheersing. Achter een boek wilde hij de persoonlijkheid van de schrijver kunnen herkennen. Daarmee werd hij een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de opvatting die binnen Forum bekend werd als vorm of vent. Niet de perfecte vorm, maar de levende persoonlijkheid achter het werk moest volgens hem centraal staan.

Zijn romans nemen binnen het geheel een andere plaats in. Hampton Court en Dr. Dumay verliest… laten zien dat ter Braak ook als romanschrijver met dezelfde vragen bezig was die zijn essays beheersen: hoe verhoudt een individu zich tot zijn omgeving, hoe behoud je je onafhankelijkheid en hoe voorkom je dat maatschappelijke rollen je persoonlijkheid bepalen?

Interessant is ook de ontwikkeling die door de verzameling heen zichtbaar wordt. De vroege belangstelling voor film en kunst maakt geleidelijk plaats voor een steeds bredere cultuurkritiek. Naarmate de politieke situatie in Europa verslechtert, krijgt zijn denken bovendien een duidelijker politieke lading. Het werk uit de laatste jaren heeft daardoor een andere urgentie dan de vroege essays.

Een nadeel van Verzameld werk is tegelijk zijn grootste kwaliteit: de omvang en verscheidenheid maken het geen gemakkelijk boek. Sommige teksten zijn sterk verbonden met discussies en personen uit het interbellum en vragen daardoor om historische kennis. Andere stukken zijn juist verrassend direct en toegankelijk. Wie ter Braak alleen kent als de auteur van Politicus zonder partij, ontdekt hier een veel veelzijdiger schrijver.

Deze uitgave is bovendien bijzonder omdat de 24 opgenomen werken in hun oorspronkelijke vorm zijn samengebracht. Het gaat dus niet om een selectie van fragmenten, maar om een zeer omvangrijke verzameling van belangrijke werken uit zijn oeuvre.

Voor wie ter Braak serieus wil leren kennen, is Verzameld werk daarom een zeer waardevolle uitgave. Niet omdat ieder onderdeel even sterk of even toegankelijk is, maar omdat juist de breedte duidelijk maakt waarom ter Braak zo’n belangrijke plaats inneemt in de Nederlandse literatuur van het interbellum.

Het boek toont een schrijver die literatuur nooit als vrijblijvend tijdverdrijf beschouwde. Voor ter Braak was schrijven een manier om zich tegenover de wereld te positioneren, en denken een vorm van persoonlijke verantwoordelijkheid. Zijn essays kunnen scherp, eigenwijs en soms irritant zijn, maar vrijwel nooit onverschillig. Juist daarin ligt hun blijvende kracht.