Vriend van verdienste

Met Vriend van verdienste maakte Thomas Rosenboom in 1985 zijn romandebuut. Het is een beklemmende psychologische roman over vriendschap, fascinatie, macht en manipulatie. Rosenboom vertelt het verhaal vanuit het perspectief van de zestienjarige Theo, die probeert aansluiting te vinden bij twee jongens uit een veel rijker milieu. Wat begint als een verlangen om erbij te horen, ontwikkelt zich langzaam tot een verontrustend spel waarin Theo steeds minder goed weet wie hij kan vertrouwen.

Theo woont met zijn ouders in een betrekkelijk gewone omgeving en heeft een bijzondere band met zijn getemde kraai. Samen met zijn buurjongen Freddie probeert hij indruk te maken op de broers Van Hal, twee rijkeluiszonen die zich in een totaal andere wereld lijken te bewegen. Voor Theo vertegenwoordigen zij iets waar hij zelf naar verlangt: status, vrijheid en een leven waarin de gebruikelijke grenzen minder lijken te gelden.

De aantrekkingskracht van de broers is echter dubbelzinnig. Ze laten Theo toe in hun wereld, maar houden tegelijkertijd een zekere afstand. Theo begrijpt niet altijd wat ze van hem willen en juist die onzekerheid maakt hun omgang steeds spannender. Hij probeert hun vriendschap te winnen, maar raakt daardoor ook steeds afhankelijker van hun goedkeuring.

Rosenboom is vooral geïnteresseerd in die psychologische verschuiving. Theo is geen jongen die bewust een gevaarlijke situatie opzoekt. Hij wil gewoon ergens bij horen. Maar omdat hij zo graag geaccepteerd wil worden, accepteert hij steeds meer gedrag dat hij aanvankelijk vreemd of verontrustend vindt.

Daarmee gaat de roman over meer dan een vriendschap tussen adolescenten. Het boek onderzoekt hoe gemakkelijk macht kan ontstaan wanneer de ene persoon meer zelfvertrouwen, geld of sociale status heeft dan de andere. Theo denkt dat hij een vriend van de broers wordt, maar de vraag blijft voortdurend of hij werkelijk als gelijke wordt beschouwd.

Wanneer Theo op een gegeven moment voor de politie op de vlucht raakt, duikt hij onder in de toren van de grote villa van de broers. Wat eerst een veilige schuilplaats lijkt, krijgt geleidelijk een andere betekenis. Theo begint zich af te vragen of hij daar eigenlijk wel vrijwillig verblijft. De grens tussen onderduiken en gevangen zitten wordt steeds onduidelijker.

Dat gegeven vormt het centrale spanningspunt van de roman. Rosenboom laat de lezer de werkelijkheid grotendeels ervaren zoals Theo die ervaart: fragmentarisch en onzeker. Daardoor ontstaat een claustrofobische sfeer. Niet alleen de fysieke ruimte van de toren wordt steeds beklemmender, maar ook Theo’s eigen gedachten.

De kraai speelt daarbij een opvallende rol. Het dier is aanvankelijk een manier voor Theo om zich interessant te maken, maar krijgt gaandeweg een symbolische betekenis. De getemde vogel lijkt vrijheid te vertegenwoordigen, terwijl Theo zelf steeds verder verstrikt raakt. Dat contrast geeft het verhaal een extra laag.

Rosenboom schrijft met grote aandacht voor het gedrag en de gedachten van zijn hoofdpersoon. Hij legt niet voortdurend uit wat de lezer moet denken, maar laat de spanning ontstaan uit kleine verschuivingen in Theo’s waarneming. Een gesprek, een blik of een ogenschijnlijk onbelangrijk gebaar kan daardoor een dreigende betekenis krijgen.

Opvallend is ook dat Rosenboom zich voor deze roman gedeeltelijk liet inspireren door de beruchte Baarnse moordzaak. Hij gebruikt die werkelijkheid echter niet als een eenvoudige reconstructie. Het historische uitgangspunt wordt verwerkt in een fictief verhaal waarin vooral de psychologische ontwikkeling van de personages centraal staat.

Als debuut is Vriend van verdienste opvallend beheerst. Rosenboom schrijft al in een stijl die later herkenbaar zou worden: precies, gedetailleerd en sterk gericht op de innerlijke bewegingen van zijn personages. Hij heeft weinig behoefte aan effectbejag. De spanning ontstaat vooral doordat de lezer voelt dat er iets niet klopt, terwijl Theo zelf steeds verder in de situatie wordt meegezogen.

Dat maakt het boek ook interessant binnen het latere oeuvre van Rosenboom. In Gewassen vlees en Publieke werken zouden opnieuw personages centraal staan die zich laten leiden door een sterk verlangen en daardoor hun eigen situatie steeds minder goed doorzien. Ook daar ontstaat de tragedie niet alleen door wat anderen hen aandoen, maar door de manier waarop zij zelf blijven vasthouden aan een bepaald beeld van de werkelijkheid.

Vriend van verdienste is daardoor een vroege versie van een thema dat Rosenboom zijn hele schrijverschap zou blijven bezighouden: de mens die denkt greep te hebben op zijn leven, terwijl hij ondertussen langzaam de controle verliest.