Wanhoop in de Wetstraat

In Wanhoop in de Wetstraat maakt Ivan De Vadder de balans op van dertig jaar Belgische politiek en vooral van een probleem dat al even lang wordt benoemd: de kloof tussen burger en politiek. Sinds de verkiezingen van 1991 is die kloof een terugkerend thema in vrijwel ieder politiek debat. Er kwamen voorstellen, hervormingen, nieuwe politieke culturen en talloze beloften, maar het wantrouwen verdween niet. De Vadder vraagt zich af waarom dat telkens opnieuw mislukt.

Zijn uitgangspunt is interessant omdat hij het probleem niet alleen bij de kiezer legt. De Vadder kijkt vooral naar de manier waarop het politieke systeem zelf functioneert. De macht van partijvoorzitters, de particratie, de beperkte bewegingsruimte van parlementsleden en politici die soms een ander verhaal vertellen dan het beleid dat ze zelf uitvoeren, komen uitgebreid aan bod. Volgens De Vadder heeft de politiek daarmee zelf bijgedragen aan het wantrouwen dat ze vervolgens probeert te bestrijden.

Een groot deel van het boek bestaat uit een terugblik op de voorbije drie decennia. De Vadder haalt bekende en minder bekende voorstellen aan: een federale kieskring, veranderingen aan de stemgerechtigde leeftijd, de hervorming van de Senaat, de afschaffing van de gemeentelijke opkomstplicht en allerlei voorstellen om burgers nauwer bij de politiek te betrekken. Het interessante is niet zozeer elk voorstel afzonderlijk, maar het patroon dat erin zichtbaar wordt: ideeën keren terug, worden besproken en verdwijnen vervolgens weer naar de achtergrond.

De Vadder schrijft daarbij duidelijk vanuit zijn positie als Wetstraatjournalist. Dat is tegelijk de grote kracht en een beperking van het boek. Hij beschikt over een uitzonderlijk lange ervaring en kent de politieke gebeurtenissen en hoofdrolspelers van dichtbij. Daardoor kan hij veel gebeurtenissen in hun context plaatsen en beschikt hij over een grote hoeveelheid concrete voorbeelden. Een bespreking in Samenleving en Politiek waardeerde precies die combinatie van politieke geschiedenis, feitenkennis en aandacht voor de persoonlijke verhoudingen.

Maar juist die journalistieke blik maakt de analyse soms minder diep dan de titel doet vermoeden. De Vadder beschrijft overtuigend wat er misloopt, maar de vraag waarom het systeem zo hardnekkig blijft functioneren zoals het doet, wordt niet altijd even ver doorgevoerd. Samenleving en Politiek merkte bijvoorbeeld op dat institutionele en structurele oorzaken volgens de recensent minder aandacht krijgen dan het gedrag van politici.

Daar staat tegenover dat De Vadder geen droge politicologische studie heeft willen schrijven. Hij schrijft helder, gebruikt veel voorbeelden en beweegt voortdurend tussen geschiedenis en actualiteit. Daardoor leest het boek eerder als een lange journalistieke analyse dan als een academisch werk. Zijn conclusies zijn bovendien duidelijk: vertrouwen ontstaat niet door opnieuw een hervormingsvoorstel op papier te zetten, maar door politieke verantwoordelijkheid, betrouwbaarheid en transparantie daadwerkelijk in praktijk te brengen.

Het meest interessante aan Wanhoop in de Wetstraat is misschien wel dat het boek niet zozeer één politieke crisis beschrijft, maar een terugkerend mechanisme. Politici constateren dat het vertrouwen afneemt, bedenken maatregelen om dat vertrouwen te herstellen, maar blijven ondertussen werken binnen dezelfde politieke cultuur die mede aan het wantrouwen heeft bijgedragen. De Vadder laat zien hoe moeilijk het is om uit die cirkel te breken.

Dat maakt Wanhoop in de Wetstraat ook enkele jaren na zijn verschijning nog relevant. De analyse is sterk verbonden met de Belgische politieke situatie van de afgelopen decennia, maar de centrale vraag — waarom blijft het vertrouwen tussen burger en politiek zo kwetsbaar? — heeft een veel langere houdbaarheid. Het boek geeft daarop geen eenvoudige oplossing, maar biedt wel een omvangrijk overzicht van hoe België in die situatie terechtkwam.

De Vadder eindigt niet met een pleidooi om de representatieve democratie af te schaffen. Integendeel: hij vertrekt juist vanuit de overtuiging dat het systeem beter kan functioneren. Zijn voorstellen draaien rond politieke verantwoordelijkheid, eerlijkheid, transparantie en een andere verhouding tussen politici, partijen en burgers. Daarmee is het boek minder een afrekening met de politiek dan een oproep om de spelregels én vooral de politieke cultuur ernstig te nemen.