Wat wij zagen

Wat gebeurt er met iemand die dag na dag de donkerste beelden van het internet moet bekijken? Die vraag vormt het uitgangspunt van Wat wij zagen, de indringende novelle van Hanna Bervoets. Kayleigh komt door financiële problemen terecht bij een bedrijf dat voor een groot online platform content controleert. Als content moderator moet ze beoordelen welke filmpjes, foto’s en berichten verwijderd moeten worden en welke mogen blijven staan. Het werk is goed betaald, maar psychisch zwaar.

Bervoets maakt van die werkomgeving geen abstract verhaal over de gevaren van sociale media. Ze laat vooral zien wat er gebeurt wanneer schokkende beelden onderdeel worden van een dagelijkse routine. Kayleigh en haar collega’s krijgen geweld, vernedering en andere verontrustende inhoud voortdurend onder ogen. Tegelijkertijd moeten ze zich houden aan richtlijnen die niet altijd logisch of consequent zijn. De grens tussen wat wel en niet toelaatbaar is, blijkt daardoor veel minder objectief dan de werknemers aanvankelijk denken.

Juist dat maakt het werk van de moderators zo interessant. Zij bepalen voor een deel wat miljoenen andere gebruikers wel en niet te zien krijgen. Daarmee hebben ze invloed op het wereldbeeld van anderen, terwijl hun eigen wereldbeeld ondertussen wordt gevormd door alles wat ze dagelijks voorbij zien komen. De titel krijgt zo een dubbele betekenis: wat wij zien wordt niet alleen bepaald door wat er op internet staat, maar ook door degenen die beslissen wat wij te zien krijgen.

Kayleigh raakt ondertussen sterk verbonden met haar collega’s. Binnen het team ontstaat een soort gemeenschap, juist omdat de werknemers samen iets meemaken wat buitenstaanders nauwelijks kunnen begrijpen. De vriendschappen en de verliefdheid tussen Kayleigh en Sigrid geven het verhaal een menselijke tegenhanger. Tegenover de kille logica van het platform staat de behoefte aan verbondenheid.

Maar die verbondenheid heeft ook een keerzijde. De collega’s beïnvloeden elkaar voortdurend. De enorme hoeveelheid extreme informatie die ze gezamenlijk verwerken, begint hun eigen ideeën en overtuigingen te veranderen. Bervoets laat daarmee zien dat moderatoren niet simpelweg neutrale filters zijn. Ook zij worden gevormd door de informatie die ze moeten beoordelen.

Dat gegeven vormt de sterkste laag van de novelle. Bervoets stelt niet alleen de vraag of sociale media schadelijk zijn, maar vooral wie bepaalt wat werkelijkheid is. Als je uitsluitend bepaalde soorten beelden en berichten te zien krijgt, verandert langzaam je beeld van de wereld. De werkelijkheid buiten het scherm kan daardoor steeds minder belangrijk worden dan de werkelijkheid die je tijdens het werk voortdurend onder ogen krijgt.

De roman is bovendien interessant omdat het bedrijf zelf vrijwel anoniem blijft. Het platform mag bij naam niet worden genoemd. Daardoor krijgt het een bijna abstract karakter: het zou Facebook kunnen zijn, maar evengoed een ander groot digitaal platform. De anonimiteit onderstreept dat het probleem niet bij één bedrijf ligt, maar bij een economisch en technologisch systeem waarin menselijke moderatoren nodig zijn om de enorme hoeveelheid online informatie beheersbaar te maken.

Bervoets schrijft helder en beheerst. Ze hoeft de gruwelijke beelden die Kayleigh ziet niet uitvoerig te beschrijven om hun effect duidelijk te maken. Vaak is juist de afstandelijke manier waarop erover wordt gesproken verontrustend. Wat voor een buitenstaander schokkend zou zijn, wordt voor de werknemers langzaam onderdeel van hun dagelijkse werkzaamheden.

Een lichte kritiek is dat de novelle haar maatschappelijke boodschap soms wat nadrukkelijk naar voren schuift. De ontwikkeling van de personages staat uiteindelijk vooral in dienst van het grotere idee over sociale media en beeldvorming. Ook het einde is vrij abrupt, waardoor niet alle ontwikkelingen dezelfde afronding krijgen.