Weerborstels

Sommige verhalen hebben maar weinig pagina’s nodig om een volledig leven op te roepen. Weerborstels van A. F. Th. van der Heijden is zo’n boek. Deze novelle, oorspronkelijk verschenen als Boekenweekgeschenk van 1992, vertelt het verhaal van Robert Egberts en zijn zoon Robby, twee mannen die zich op verschillende manieren proberen te verzetten tegen dezelfde vijand: de tijd en uiteindelijk de dood.

De verteller is Albert Egberts, de centrale figuur uit De tandeloze tijd. Hij kijkt terug op zijn oom Robert en diens zoon Robby. De twee hebben een bijzondere verhouding tot snelheid. Robert, die als jongeman zwaar verminkt raakte, zoekt zijn toevlucht in de wielersport. Hij brengt zijn fascinatie voor snelheid over op Robby, die zich ontwikkelt tot een succesvolle amateurwielrenner en later steeds grotere risico’s zoekt als motorrijder en stuntman.

Wat aanvankelijk een familiegeschiedenis lijkt, verandert geleidelijk in een verhaal over angst. Robert is bang om gezien te worden, mede vanwege zijn verminking. Robby is ogenschijnlijk onbevreesd, maar onder zijn roekeloosheid schuilt een andere angst: de angst om dood te gaan. Snelheid wordt voor hem daardoor meer dan een hobby. Ze wordt een manier om de dood te ontlopen door haar voortdurend uit te dagen.

Van der Heijden maakt van snelheid een metafoor voor het leven zelf. Hoe harder Robby gaat, hoe sterker hij probeert te ontsnappen aan het besef dat hij eindig is. Het is een paradox die de hele novelle beheerst: juist de man die zijn leven voortdurend versnelt, brengt zichzelf steeds dichter bij het einde.

De relatie tussen vader en zoon is daarbij minstens zo belangrijk. Robert ziet in Robby iets van zichzelf terug en probeert zijn eigen fascinatie voor snelheid aan hem door te geven. Robby neemt die erfenis over, maar maakt haar extremer. Wat bij de vader een uitlaatklep was, wordt bij de zoon een levenshouding. Daarmee laat van der Heijden zien hoe eigenschappen en obsessies binnen een familie kunnen worden doorgegeven zonder dat iemand precies beseft wat hij overdraagt.

Ook Albert speelt een interessante rol. Hij staat als neef en observator enigszins buiten de directe verhouding tussen vader en zoon. Hij probeert hun gedrag te begrijpen en van betekenis te voorzien. Zijn intellectuele blik botst daarbij soms met Robby’s meer directe en lichamelijke manier van leven. Dat verschil levert ongemakkelijke, maar ook veelzeggende gesprekken op. Een recensent van Boekenkrant merkte terecht op dat sommige dialogen geconstrueerd aandoen, maar tegelijkertijd functioneren als katalysator voor het centrale thema van de novelle.

De titel Weerborstels verwijst letterlijk naar het haar van Robby, dat tegen de natuurlijke richting in staat. Maar het woord krijgt gaandeweg een symbolische betekenis. Robby is zelf een soort weerborstel: hij verzet zich tegen wat van hem wordt verwacht en weigert zich zonder meer neer te leggen bij de grenzen van het bestaan. Hij wil vooruit, sneller, verder, hoger. Zijn leven staat voortdurend tegen de stroom in.

Daarmee is de novelle ook een verhaal over mannelijkheid. Robert en Robby hebben moeite om hun kwetsbaarheid rechtstreeks onder ogen te zien. Angst wordt niet uitgesproken, maar omgezet in snelheid, competitie en risico. Vooral Robby lijkt zijn angst voor de dood te bestrijden door zich steeds dichter bij die dood te begeven.

Van der Heijden schrijft het verhaal niet in een rechtlijnige beweging naar het ongeluk toe. Albert springt tussen herinneringen en observaties en bouwt zo langzaam het beeld van Robby op. De lezer kent het noodlot al vroeg, maar juist daardoor krijgen de eerdere gebeurtenissen een extra lading. Iedere herinnering aan Robby wordt uiteindelijk een herinnering aan iemand die er niet meer zal zijn.

Het ongeluk zelf krijgt daardoor een bijna onvermijdelijk karakter. Robby rijdt met enorme snelheid tegen een boom en sterft. Wat vooral aangrijpt, is de reactie van Robert, die het niet kan geloven: zijn zoon kan niet dood zijn. De snelheid die Robby zijn hele leven gebruikte om de dood te ontlopen, heeft hem uiteindelijk rechtstreeks naar de dood gebracht.

Van der Heijdens taal is in deze korte roman al herkenbaar rijk en beeldend. Hij neemt uitgebreid de tijd voor ogenschijnlijk kleine details. Kinderschoenen, een wieldop, fietsen, motoren en auto’s krijgen een betekenis die verder gaat dan hun praktische functie. De dingen worden dragers van herinneringen.

Vooral de wieldop die na het ongeluk wordt gevonden, is een sterk beeld. Het voorwerp heeft geen enkele functie meer, maar is op de plaats van het ongeluk achtergebleven als een stille getuige. De glans en beweging die eerder bij snelheid hoorden, zijn verdwenen. Wat overblijft is stilstand. Daarmee wordt de wieldop bijna een symbool voor de dood zelf.

De novelle is bovendien opmerkelijk omdat van der Heijden hier, ondanks zijn reputatie als schrijver van omvangrijke romans, in relatief kort bestek een volledig afgerond verhaal weet te vertellen. Weerborstels werd als intermezzo binnen De tandeloze tijd geplaatst, maar kan volgens de auteur zelf volledig zelfstandig worden gelezen.

Dat zelfstandige karakter is belangrijk. Wie niets van De tandeloze tijd heeft gelezen, kan het verhaal gewoon als een familiegeschiedenis en tragische novelle lezen. Wie de cyclus wel kent, krijgt bovendien een extra perspectief op Albert Egberts en zijn familie. De novelle bevindt zich binnen de chronologie van de cyclus tussen De gevarendriehoek en het latere derde deel.

Het bijzondere van Weerborstels is uiteindelijk dat van der Heijden van een tamelijk eenvoudig gegeven – een jonge man die steeds sneller wil – een verhaal maakt over de fundamentele menselijke onmogelijkheid om de tijd tegen te houden. Robert en Robby proberen ieder op hun eigen manier de vergankelijkheid te ontlopen. Albert probeert haar met woorden vast te leggen.

Daarmee krijgt de rol van de schrijver zelf betekenis. Wat snelheid niet kan bewaren, probeert herinnering wel te bewaren. Robby kan niet terugkomen, maar zijn leven kan worden verteld. De beweging stopt, de herinnering begint.