Wees onzichtbaar

Met Wees onzichtbaar schreef Murat Isik een brede, meeslepende roman over opgroeien, familie en de zoektocht naar een eigen identiteit. De roman verscheen oorspronkelijk in 2017 en speelt zich grotendeels af in de Amsterdamse Bijlmermeer van de jaren tachtig en negentig. Centraal staat de Turkse jongen Metin, die samen met zijn moeder en zus probeert op te groeien in een gezin dat wordt beheerst door een gewelddadige en onvoorspelbare vader.

Metin leert al jong dat de veiligste manier om met zijn vader om te gaan is zo weinig mogelijk op te vallen. Het ‘onzichtbaar worden’ uit de titel is daarmee aanvankelijk een overlevingsstrategie. Terwijl vader Harun zijn frustraties en woede op het gezin afreageert, probeert Metin zich terug te trekken. Hij observeert, luistert en probeert de woede-uitbarstingen te vermijden. Juist vanuit die terughoudendheid ontwikkelt hij een scherp oog voor zijn omgeving.

Isik vertelt het verhaal vanuit Metins perspectief en volgt hem gedurende zijn jeugd en adolescentie. Daardoor wordt de roman niet alleen een familiedrama, maar ook een klassieke coming-of-ageroman. Metin moet zich langzaam losmaken van het beeld dat zijn vader van hem heeft en ontdekken wie hij zelf wil worden. Zijn moeder en zus maken ondertussen eveneens een ontwikkeling door en proberen zich steeds verder aan de dominante vaderfiguur te ontworstelen.

Tegelijkertijd is de Bijlmer een tweede hoofdpersonage. De wijk wordt aanvankelijk voorgesteld als een modern en idealistisch stadsproject, maar verandert in de loop van de jaren in een buurt die te maken krijgt met criminaliteit, drugsproblematiek, armoede en verpaupering. Isik verweeft de persoonlijke geschiedenis van Metin voortdurend met die maatschappelijke veranderingen. Daardoor krijgt het verhaal een veel bredere betekenis dan alleen die van een Turks-Nederlands gezin.

Een van de belangrijkste gebeurtenissen is de Bijlmerramp van 1992, wanneer een Boeing 747 zich in de flat Kruitberg boort. De ramp vormt een scharnierpunt in Metins jeugd. Niet alleen verandert de wijk ingrijpend, ook op school lopen de raciale spanningen op. De historische gebeurtenissen blijven daardoor niet op de achtergrond: ze hebben rechtstreeks invloed op het leven van de personages.

Een sterke kant van de roman is de manier waarop Isik de verschillende werelden met elkaar verbindt. Metin is een Nederlandse jongen met Turkse ouders, groeit op in een multiculturele wijk en beweegt zich voortdurend tussen verschillende verwachtingen en identiteiten. De roman behandelt die culturele verschillen echter vooral vanuit het dagelijkse leven. Het gaat om familie, school, vriendschappen, verliefdheid, schaamte en de behoefte erbij te horen.

Ook de ontwikkeling van Metins zelfvertrouwen is overtuigend uitgewerkt. Op school ontmoet hij mensen die hem helpen om zijn blik op zichzelf te veranderen. Langzaam wordt de jongen die zich voortdurend probeert te verbergen iemand die meer ruimte durft in te nemen. Zijn persoonlijke groei vormt daarmee een duidelijke tegenbeweging tegen de titel: wie aanvankelijk onzichtbaar probeert te zijn, leert uiteindelijk juist zichtbaar te worden.

Isik kiest voor een toegankelijke vertelstijl. De roman bestaat uit meer dan honderd korte hoofdstukken, waardoor grote gebeurtenissen en kleine dagelijkse scènes elkaar snel opvolgen. Die structuur maakt de omvangrijke roman overzichtelijk en geeft het verhaal een prettig ritme. Tegelijkertijd heeft de uitvoerigheid ook een keerzijde. Sommige scènes worden zeer gedetailleerd uitgewerkt en bepaalde verhaallijnen hadden volgens sommige lezers meer diepgang kunnen krijgen.

Juist die aandacht voor details is echter ook een belangrijke kwaliteit. Isik probeert niet alleen de grote gebeurtenissen te vertellen, maar wil een hele jeugd opnieuw tot leven brengen. Daardoor ontstaat een rijk tijdsbeeld van de Bijlmer en van Nederland aan het einde van de twintigste eeuw. De roman laat zien hoe een wijk, een gezin en een kind tegelijkertijd veranderen.

Opvallend is bovendien dat de roman nooit volledig samenvalt met een klassieke slachtoffervertelling. De vader is zonder twijfel een bedreigende en destructieve figuur, maar Isik geeft hem ook menselijke trekken. Daardoor wordt hij geen eendimensionale slechterik. Die complexiteit maakt het familiedrama geloofwaardiger en verklaart ook waarom Metins verhouding tot zijn vader zo ingewikkeld blijft.

De roman heeft sinds zijn verschijning een uitzonderlijk breed publiek gevonden. Wees onzichtbaar won de Libris Literatuur Prijs 2018, de Nederlandse Boekhandelsprijs 2018 en De Inktaap 2019. NRC riep het boek bovendien uit tot Boek van het Jaar 2017.