Wil

Weinig Vlaamse romans van de voorbije decennia hebben zo’n indruk nagelaten als Wil. Jeroen Olyslaegers plaatst de lezer midden in het bezette Antwerpen van de Tweede Wereldoorlog, maar schrijft geen klassieke verzetsroman en evenmin een verhaal over heldendom. Zijn hoofdpersoon bevindt zich precies daar waar de meeste mensen liever niet willen staan: in het grijze gebied tussen overtuiging en angst, tussen medeplichtigheid en overleving.

Het verhaal wordt verteld door Wilfried Wils, een voormalige hulpagent die op hoge leeftijd terugkijkt op zijn verleden. Hij richt zich tot een achterkleinzoon en probeert alsnog woorden te geven aan gebeurtenissen die hem een leven lang zijn blijven achtervolgen. Wat volgt is geen zorgvuldig geordende reconstructie, maar een stroom van herinneringen, twijfels en bekentenissen. De oude Wil vertelt zoals mensen vaak werkelijk vertellen: springend van de ene gedachte naar de andere, terugkerend naar eerdere gebeurtenissen, soms helder en soms aarzelend.

Die vertelvorm vraagt in het begin enige aanpassing van de lezer. Olyslaegers kiest niet voor een strak opgebouwde historische roman met duidelijke hoofdstukken en overzichtelijke tijdsprongen. De structuur ontstaat gaandeweg uit de herinneringen zelf. Daardoor voelt de tekst vaak als een lange mondelinge getuigenis waarin verleden en heden voortdurend door elkaar lopen. Wie zich aan dat ritme overgeeft, ontdekt een bijzonder overtuigende vertelstem.

Tegen de achtergrond van de Duitse bezetting probeert Wil vooral te overleven. Hij heeft zich aangesloten bij de politie om aan verplichte tewerkstelling in Duitsland te ontsnappen en komt terecht in een wereld waarin morele keuzes zelden helder zijn. Zijn beste vriend Lode raakt betrokken bij verzetsactiviteiten en probeert Joden te helpen ontsnappen aan vervolging. Tegelijk wordt Wil geconfronteerd met mensen die enthousiast samenwerken met de bezetter. Zelf probeert hij zich buiten beide kampen te houden, maar ontdekt gaandeweg dat neutraliteit in oorlogstijd vaak een illusie is.

Precies daarin ligt de grote kracht van de roman.

Olyslaegers weigert de geschiedenis op te delen in helden en schurken. Hij toont hoe gewone mensen zich aanpassen, wegkijken, twijfelen, zwijgen of verkeerde beslissingen nemen. Wil is geen heldhaftige verzetsstrijder, maar ook geen overtuigde collaborateur. Hij is een man die bang is, die probeert zichzelf te beschermen en die pas veel later beseft welke prijs daarvoor betaald wordt.

De roman wint bovendien aan kracht doordat hij niet uitsluitend over de oorlog gaat. Onder de historische gebeurtenissen ligt een persoonlijk drama verborgen dat zich pas geleidelijk ontvouwt. De dood van zijn kleindochter dwingt de oude Wil om opnieuw naar zijn verleden te kijken. Haar oordeel over hem werkt als een morele aanklacht die hij niet langer kan ontwijken. Daardoor verandert het boek van een historische roman in een onderzoek naar schuld, verantwoordelijkheid en zelfbedrog.

Ook stilistisch behoort Wil tot het sterkste werk uit de recente Vlaamse literatuur. Olyslaegers schrijft in een levendige, vaak uitgesproken Antwerpse spreektaal die de verteller onmiddellijk geloofwaardig maakt. Die taal geeft het boek een eigen ritme en een grote directheid. Het verleden wordt niet beschreven vanop afstand, maar lijkt zich ter plekke te ontvouwen.

Wat vooral indruk maakt, is hoe de schrijver het alledaagse en het gruwelijke voortdurend naast elkaar laat bestaan. Terwijl deportaties, geweld en verraad de stad ontwrichten, blijven mensen verliefd worden, dromen koesteren en proberen een normaal leven te leiden. Juist die botsing tussen gewone verlangens en historische verschrikkingen maakt de roman zo aangrijpend.

Toch is er een kleine kanttekening te maken. De keuze voor een ononderbroken vertellersstem zorgt voor authenticiteit, maar maakt het boek soms ook veeleisend. Niet elke lezer zal zich even gemakkelijk kunnen oriënteren in de vele zijwegen, herinneringen en uitweidingen. Af en toe had iets meer structuur de toegankelijkheid kunnen vergroten zonder de kracht van de vertelling wezenlijk aan te tasten.

Die bedenking doet echter weinig af aan de impact van het geheel. Wil is een roman die moeilijke vragen stelt zonder eenvoudige antwoorden te geven. Olyslaegers onderzoekt niet alleen wat mensen doen in extreme omstandigheden, maar ook hoe zij tientallen jaren later met die keuzes moeten leven. Het resultaat is een boek dat de lezer dwingt na te denken over moed, lafheid, verantwoordelijkheid en de ongemakkelijke waarheid dat de meeste levens zich niet afspelen in zwart of wit, maar ergens daartussen.

Met Wil schreef Jeroen Olyslaegers een van de belangrijkste Vlaamse romans van deze eeuw. Niet omdat het een nieuwe kijk op de Tweede Wereldoorlog biedt, maar omdat het laat zien hoe geschiedenis doorwerkt in een mensenleven, lang nadat de oorlog voorbij is. Wanneer de laatste bladzijde is omgeslagen, blijft vooral één vraag hangen: hoe zouden wij zelf gehandeld hebben als wij in Wils plaats hadden gestaan?