Wilde brieven aan woestelingen

Delphine Lecompte schrijft in Wilde brieven aan woestelingen aan mensen die haar onmogelijk kunnen antwoorden. Sommigen zijn dood, anderen leven nog, maar voor haar maakt dat nauwelijks verschil. Ze schrijft aan Ozzy Osbourne, Francis Bacon, Vladimir Majakovski, Edith Piaf, Iggy Pop, Jeanne d’Arc en een reeks andere figuren die haar verbeelding hebben gevoed. Het zijn geen gewone bewonderingsbrieven. Lecompte bewondert haar helden juist omdat ze niet deugen, omdat ze woest, ijdel, verslaafd, geniaal, onaangepast of ronduit problematisch kunnen zijn.

Dat uitgangspunt past goed bij haar eigen schrijverschap. Lecompte heeft weinig belangstelling voor keurige levens en voorbeeldige mensen. Ze zoekt de barsten op, de obsessies en tegenstrijdigheden waarin iemand interessanter wordt. Haar brieven worden daardoor tegelijk portretten en zelfportretten. Wanneer ze aan Francis Bacon of Edith Piaf schrijft, vertelt ze uiteindelijk ook iets over haar eigen verhouding tot kunst, lichamelijkheid, verlangen, eenzaamheid en zelfdestructie.

De vorm is eenvoudig, maar de uitwerking is dat allerminst. De brief biedt Lecompte de vrijheid om zonder veel omhaal van onderwerp te veranderen, haar bewondering af te wisselen met verwijten en een historische figuur plotseling naast een persoonlijke herinnering te plaatsen. Ze hoeft haar onderwerp niet volledig te verklaren. Een brief mag immers ook een monoloog zijn waarin de schrijver vooral zichzelf hoort spreken.

Dat levert soms prachtige passages op. Lecompte heeft een bijzonder talent om mensen tegelijk belachelijk en fascinerend te maken. Ze kan bewondering onmiddellijk ondergraven met een venijnige opmerking en daarna weer terugkeren naar oprechte ontroering. Juist die voortdurende wisseling voorkomt dat haar brieven eenvoudige lofzangen worden. Haar idolen mogen schitteren, maar ze worden nooit van hun menselijke tekortkomingen ontdaan.

Daarmee raakt het boek ook aan een bredere vraag: moeten we kunstenaars bewonderen ondanks hun gedrag, of kunnen we hun werk nog los zien van wat ze als mens hebben gedaan? Lecompte kiest niet voor een gemakkelijk antwoord. Ze lijkt juist te willen aantonen dat bewondering en afkeuring naast elkaar kunnen bestaan. Een kunstenaar hoeft geen voorbeeldig mens te zijn om iets waardevols te hebben gemaakt. Tegelijk betekent fascinatie niet automatisch goedkeuring.

Dat standpunt maakt de brieven soms provocerend. Lecompte schrijft bewust tegen de hedendaagse behoefte in om mensen snel moreel te classificeren. Ze heeft meer belangstelling voor tegenstrijdigheid dan voor zuiverheid. Een mens kan tegelijk bewonderenswaardig en afstotelijk zijn. Kunst kan geniaal zijn en de maker ervan kan zich misdragen. Die ongemakkelijke dubbelheid vormt een van de interessantste lagen van het boek.

Maar de overvloed die daarbij hoort, is ook de zwakke plek. Lecompte schrijft met een grote intensiteit en stapelt haar typeringen, uitroepen en associaties voortdurend op elkaar. Dat kan geestig en aanstekelijk zijn, maar over vierhonderd pagina’s wordt de stijl soms vermoeiend. Een onafhankelijke bespreking wees er eveneens op dat de exuberante kreten en benamingen hun effect verliezen wanneer je ze te lang achter elkaar leest.

Toch ontstaat juist door die overdaad een herkenbare eenheid. Dezelfde preoccupaties keren steeds terug: haar moeder, haar eigen angsten en fobieën, begeerte, afgunst, zelfhaat, woede en een voortdurend gevoel van onrust. De brieven gaan daardoor minder over de beroemde figuren dan aanvankelijk lijkt. Zij leveren het materiaal waarmee Lecompte haar eigen wereld beschrijft.

Het boek is dan ook het interessantst wanneer bewondering omslaat in herkenning. Lecompte zoekt in haar woestelingen geen voorbeelden om na te volgen, maar verwanten in de afwijking. Hun levens laten haar toe om ook haar eigen tegenstrijdigheden te bekijken zonder ze eerst netjes te moeten oplossen. Dat maakt Wilde brieven aan woestelingen uiteindelijk tot een merkwaardig soort autobiografie: de schrijver vertelt over zichzelf door voortdurend over anderen te spreken.

De kracht van het boek ligt daarom niet alleen in de brutaliteit of de humor, maar in de vrijheid waarmee Lecompte weigert haar bewondering aan fatsoenlijke voorwaarden te onderwerpen. Ze schrijft brieven aan kunstenaars en buitenstaanders omdat ze zich in hun onvolmaaktheid herkent. Soms is dat scherp en geestig, soms vermoeiend door de voortdurende overdaad, maar bijna altijd herkenbaar als haar eigen stem.