Woesten

In Woesten vertelt Kris Van Steenberge het verhaal van een Vlaamse familie tegen de achtergrond van de Eerste Wereldoorlog. Het dorp Woesten in West-Vlaanderen vormt het centrum van de roman, maar de oorlog is niet het enige geweld dat het leven van de personages bepaalt. Ook binnen het gezin blijken liefde, schaamte, schuld en sociale verwachtingen een vernietigende kracht te kunnen hebben.

De roman begint bij Elisabeth, die in 1913 trouwt met Guillaume Duponselle. Uit hun huwelijk worden twee zonen geboren: Valentijn en Nameloos. De twee broers zijn een tweeling, maar verschillen uiterlijk en karakter sterk van elkaar. Valentijn is een knappe, intelligente jongen, terwijl Nameloos lichamelijk zwaar gehandicapt en misvormd ter wereld komt. Zijn moeder kan hem nauwelijks verdragen en schaamt zich voor haar zoon. Zijn vader probeert hem daarentegen te beschermen. Vanaf hun geboorte zijn de twee jongens daardoor met elkaar verbonden, maar tegelijk worden ze in tegengestelde posities geduwd.

Die tegenstelling vormt het hart van de roman. Nameloos groeit op als buitenstaander binnen zijn eigen gezin. Zijn uiterlijk maakt hem tot een object van afkeer en nieuwsgierigheid, maar ook tot iemand die voortdurend wordt onderschat. Valentijn krijgt veel meer erkenning en bewegingsruimte. Toch blijkt gaandeweg dat het verschil tussen beide broers veel minder eenvoudig is dan de buitenwereld denkt.

Van Steenberge vertelt het verhaal vanuit verschillende perspectieven. Daardoor krijgt de lezer niet alleen zicht op de gebeurtenissen, maar ook op de gedachten en gevoelens van de personages. Elisabeth, Guillaume, Valentijn en Nameloos kijken ieder op hun eigen manier naar dezelfde familiegeschiedenis. Die wisselende perspectieven maken duidelijk hoe verschillend mensen eenzelfde gebeurtenis kunnen ervaren.

De Eerste Wereldoorlog vormt vervolgens een breekpunt. Wanneer de oorlog uitbreekt, wordt ook het dorp Woesten geconfronteerd met de vernietiging die zich over België verspreidt. Mannen vertrekken naar het front, gezinnen raken ontwricht en de gewone verhoudingen verdwijnen. De oorlog werkt daardoor niet alleen als historische achtergrond, maar versnelt ook de conflicten die binnen de familie al aanwezig zijn.

Guillaume trekt naar het front, terwijl Elisabeth en de kinderen achterblijven. De oorlog brengt verlies en onzekerheid, maar ook nieuwe verhoudingen. Vooral Valentijn wordt door de gebeurtenissen volwassen. Wat aanvankelijk een jongen lijkt die zich gemakkelijk door het leven beweegt, krijgt te maken met verantwoordelijkheden en keuzes die hij niet langer kan ontlopen.

Nameloos blijft ondertussen zijn eigen weg zoeken. Zijn lichamelijke beperkingen maken hem afhankelijk van anderen, maar geestelijk blijkt hij veel zelfstandiger dan zijn omgeving veronderstelt. Juist de manier waarop mensen naar hem kijken, bepaalt een belangrijk deel van zijn ontwikkeling. Van Steenberge laat daarmee zien hoe vernietigend het kan zijn wanneer een mens voortdurend wordt gereduceerd tot zijn uiterlijk.

Ook Elisabeth is een interessant personage. Haar afkeer van Nameloos is moeilijk te verontschuldigen, maar Van Steenberge maakt haar niet tot een eenvoudig monster. Haar gedrag komt voort uit schaamte, angst en haar onvermogen om met een kind om te gaan dat niet beantwoordt aan haar verwachtingen. Dat maakt haar des te menselijker en tegelijk des te pijnlijker.

De titel Woesten verwijst niet alleen naar het dorp waar het verhaal zich grotendeels afspeelt. Het woord roept ook een toestand van ontreddering op. De personages leven in een wereld die letterlijk en figuurlijk woest wordt. De oorlog verwoest het landschap, maar ondermijnt ook zekerheden binnen gezinnen en gemeenschappen.

Een van de sterke kanten van de roman is de manier waarop het persoonlijke en het historische voortdurend in elkaar grijpen. Van Steenberge probeert niet de volledige geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog te vertellen. Hij gebruikt de oorlog vooral om te laten zien wat een dergelijke catastrofe met gewone mensen doet. Het grote historische gebeuren wordt daardoor voelbaar op het niveau van een gezin.

Daarbij gaat Woesten niet uitsluitend over oorlog. De roman draait minstens zo sterk om de vraag hoe mensen omgaan met iemand die afwijkt van de norm. Nameloos wordt door zijn uiterlijk vanaf zijn geboorte als anders behandeld. Zijn bestaan confronteert de mensen om hem heen met hun eigen vooroordelen. De roman maakt duidelijk dat het niet alleen zijn handicap is die hem isoleert, maar vooral de manier waarop anderen daarop reageren.

Liefde en loyaliteit zijn eveneens belangrijke motieven. De verhouding tussen de twee broers blijft ondanks alles centraal staan. Hun levens lopen uiteen, maar ze kunnen zich nooit volledig van elkaar losmaken. Wat hen bindt, is tegelijk de bron van rivaliteit, jaloezie en pijn.

Van Steenberge schrijft toegankelijk en beeldend. Hij maakt veel gebruik van korte hoofdstukken en wisselende perspectieven, waardoor het verhaal een behoorlijke vaart houdt. Tegelijkertijd is er voldoende ruimte voor de psychologische ontwikkeling van de personages. Vooral Nameloos krijgt daardoor geleidelijk meer diepte. De lezer leert hem niet kennen als ‘de misvormde jongen’, maar als een mens met verlangens, talenten en eigen keuzes.

Sommige passages zijn nadrukkelijk melodramatisch. De roman stapelt verschillende vormen van verlies en ellende op elkaar, waardoor het verhaal af en toe zwaar aangezet kan aandoen. Daar staat tegenover dat Van Steenberge erin slaagt de personages emotioneel dichtbij te brengen. Het drama is niet uitsluitend bedoeld om te ontroeren; het maakt ook zichtbaar hoe mensen elkaar kunnen beschadigen zonder volledig te begrijpen wat ze aanrichten.

Woesten is daarmee vooral een roman over identiteit en menselijke waardigheid. De oorlog vormt de historische achtergrond, maar de belangrijkste strijd vindt plaats binnen de personages zelf en binnen hun familie. Wie ben je wanneer anderen je voortdurend vertellen wie je bent? En kan iemand zich losmaken van de rol die zijn omgeving hem heeft opgelegd?