Zo rijk en allesverpletterend

Nanne Tepper behoort tot die zeldzame Nederlandse schrijvers van wie het oeuvre klein is gebleven, maar de reputatie buitenproportioneel groot. Hij publiceerde drie romans, enkele verhalen, talloze brieven en een omvangrijk aantal muziekbesprekingen, maar vooral zijn debuut De eeuwige jachtvelden bleef zich gedragen als een boek dat niet ophoudt nieuwe lezers te vinden. Lodewijk Verduin probeert in Zo rijk en allesverpletterend. Leven en werk van Nanne Tepper niet alleen het leven van deze Groningse schrijver te reconstrueren, maar ook te begrijpen hoe een auteur die zo overtuigend aan een literaire loopbaan begon, uiteindelijk vrijwel stilviel. Het resultaat is een biografie die tegelijk schrijversportret, oeuvrestudie, reconstructie van een regionale afkomst en onderzoek naar een artistieke ondergang is.

Tepper werd in 1962 geboren in Hoogezand en groeide op in de Veenkoloniën, een gebied dat in de Nederlandse literatuur zelden met zoveel mythische lading is beschreven als in zijn werk. Zijn debuut De eeuwige jachtvelden uit 1995 maakte onmiddellijk duidelijk dat hier geen gewone debutant aan het woord was. De roman, die de Anton Wachterprijs ontving, verbond een incestueuze liefde tussen broer en zus aan een verhaal over afkomst, verlangen, schaamte en ontsnapping. De Oost-Groningse omgeving werd geen decor, maar een geestelijke toestand: een landschap van verval, geslotenheid, melancholie en onvervulde verlangens. Wat elders als achtergesteld of onbeduidend zou kunnen worden gezien, kreeg bij Tepper een bijna kosmische betekenis. Herman Sandman vatte dat later kernachtig samen door te stellen dat Tepper “wereldliteratuur van de Veenkoloniën” had gemaakt en het regionale negativisme had omgevormd tot een vorm van zwarte romantiek.

Verduin begrijpt dat het succes van De eeuwige jachtvelden niet uitsluitend een kwestie van stijl was. Het boek had een eigen wereldbeeld, een eigen muzikaliteit en een sterk gevoel voor de manier waarop schoonheid en lelijkheid elkaar kunnen versterken. Tepper schreef niet over de Veenkoloniën ondanks hun grauwheid, maar juist omwille van die grauwheid. De roman maakt van het provinciale geen folkloristisch onderwerp en ook geen sociologisch probleem. De streek wordt een plek waar het verlangen naar iets groters voortdurend botst met de wetenschap dat ontsnapping misschien onmogelijk is. De personages willen weg, maar nemen hun afkomst mee, ze zoeken liefde, maar maken die liefde tegelijk onmogelijk.

De grote verdienste van Verduin is dat hij Tepper niet reduceert tot het wonderkind dat door psychische problemen niet aan zijn belofte kon voldoen. Hij volgt nauwgezet de ontwikkeling van de schrijver, de bronnen van diens ambitie, zijn verhouding tot literatuur en muziek, zijn behoefte aan erkenning en zijn steeds problematischer verhouding tot het schrijven zelf. Verduin studeerde Nederlands toen hij door een essay van Daniël Rovers op De eeuwige jachtvelden werd gewezen. Later raakte hij verder gefascineerd door de omvangrijke correspondentie van Tepper, die in De kunst is mijn slagveld werd verzameld. De biograaf schrijft dus niet vanuit een toevallige belangstelling, maar vanuit een langdurige, bijna generatiegebonden leeservaring: hij behoort tot de latere lezers die in Tepper een schrijver ontdekten die zijn eigen tijd vooruit leek en tegelijk aan zijn eigen mogelijkheden ten onder ging.

Die dubbele positie — bewonderaar en onderzoeker — is bepalend voor het boek. Verduin heeft duidelijk grote sympathie voor Teppers proza, maar hij maakt van de schrijver geen onaantastbaar genie. Hij onderzoekt ook de beperkingen van het oeuvre. De tweede roman, De vaders van de gedachte uit 1998, werd genomineerd voor de Libris Literatuurprijs en bevestigde dat Tepper geen eendagsvlieg was. Toch kreeg het boek niet dezelfde vanzelfsprekende glans als het debuut. Daarna verscheen De avonturen van Hillebillie Veen, een spin-off van De eeuwige jachtvelden, maar de lijn van de ontwikkeling werd steeds onzekerder. In de literaire herinnering is Tepper daardoor bijna onmiddellijk vastgezet op het moment van zijn debuut: de schrijver die op jonge leeftijd een uitzonderlijk boek schreef en vervolgens niet meer aan die norm kon beantwoorden. Verduin laat zien dat die voorstelling te eenvoudig is, maar hij ontkent evenmin dat het debuut een schaduw wierp over alles wat daarna kwam.

Een van de interessantste vragen van de biografie is dan ook niet waarom Tepper na drie romans ophield, maar waarom schrijven voor hem steeds moeilijker werd naarmate hij zich sterker bewust werd van zijn literaire mogelijkheden. Zijn ambitie was enorm. Hij wilde niet zomaar publiceren, maar zich meten met de grote schrijvers uit de wereldliteratuur. Hij bezat een uitzonderlijk ontwikkeld gevoel voor stijl, ritme, toon en compositie, maar juist dat bewustzijn kon verlammend werken. Een zin moest niet alleen goed zijn; hij moest de belofte van het hele boek dragen. Een roman mocht niet slechts geslaagd zijn, maar moest beantwoorden aan het beeld van het meesterwerk dat Tepper in zijn hoofd had. De kloof tussen wat hij wilde maken en wat hij nog kon maken, werd steeds groter, steeds pijnlijker.

Daarmee krijgt de titel van de biografie een wrange betekenis. Zo rijk en allesverpletterend verwijst niet alleen naar de overdadigheid van Teppers taal en verbeelding, maar ook naar de manier waarop zijn talent alles om hem heen kon overheersen. Het talent was een rijkdom, maar tegelijk een vernietigende maatstaf. Wie eenmaal een roman als De eeuwige jachtvelden had geschreven, kon daarna niet meer onbevangen een minder volmaakt boek afleveren. De literaire gave werd een vorm van tirannie. Het is een bekend motief in kunstenaarsbiografieën, maar Verduin weet het concreet te maken door het niet als abstract noodlot te behandelen. Hij toont hoe Teppers zelfkritiek, depressies, drank- en medicijngebruik, isolement en afnemende werkkracht elkaar versterkten.

De biografie is op haar best wanneer zij de verschillende versies van Tepper naast elkaar legt. De schrijver was niet alleen romancier, maar ook een begenadigd brievenschrijver. Zijn brieven waren geestig, rancuneus, intelligent, grof, vol van zelfspot en vaak buitengewoon literair. Hij schreef aan vrienden, vijanden, collega’s, bewonderaars en mensen met wie hij nauwelijks een werkelijke relatie had. In die brieven construeerde hij zichzelf voortdurend opnieuw. Hij kon zichzelf presenteren als miskend genie, als slachtoffer van de literatuur, als onverbeterlijke provocateur of als iemand die het allemaal niet meer belangrijk vond. Verduin moet daarom voortdurend rekening houden met het feit dat Tepper ook in zijn persoonlijke documenten een schrijver bleef: iemand die de werkelijkheid stiliseerde, aandikte en soms naar zijn hand zette.

De brieven leveren intimiteit op, maar geen transparante waarheid. Tepper vertelt, overdrijft, verzwijgt en speelt met zijn publiek. Verduin neemt die verhalen niet klakkeloos over. Hij vergelijkt ze met getuigenissen van vrienden en bekenden, met documenten en met de ontwikkeling van het werk. Op verschillende plaatsen laat hij zien dat Teppers eigen versies niet helemaal kloppen of onderling tegenstrijdig zijn. Dat is belangrijk, omdat een biografie over een schrijver als Tepper gemakkelijk zou kunnen ontaarden in een verlengde van diens zelfmythologie. Verduin bewondert de stilistische kracht van de brieven, maar weigert ze als onbetwistbare levenswaarheid te behandelen.

Ook de gesprekken met mensen uit Teppers omgeving zijn van groot belang. Vooral zijn ouders krijgen in de biografie een opvallende rol. Zij waren geen literaire intellectuelen of artistieke poseurs, maar nuchtere Groningers die hun zoon ondersteunden zonder zijn ambities volledig te kunnen doorgronden. Zij kochten een elektrische schrijfmachine voor hem en later een huis waarin hij tijdens een gelukkige periode aan De eeuwige jachtvelden werkte. Hun steun is des te aangrijpender omdat ze niet voortkwam uit een romantische voorstelling van de kunstenaar, maar uit een eenvoudige, praktische liefde. Ze zagen dat hun zoon iets moest maken, ook al begrepen ze niet altijd wat hem dreef.

De scène waarmee Verduin zijn boek afsluit, geeft die ouderlijke liefde een bijna mythische vorm. Na Teppers dood strooiden zijn ouders zijn as uit op de plek in het Groningse landschap die zo nauw verbonden was met het slot van De eeuwige jachtvelden. Het is een bijzonder sterk einde, omdat de biograaf daar niet probeert het leven van Tepper alsnog te verklaren. Hij laat de schrijver terugkeren naar het landschap waaruit zijn verbeelding was voortgekomen. De literaire wereld en de werkelijke wereld vallen even samen: wat in de roman een visionair moment was, wordt in het leven een afscheid. De ouders voltooien onbewust een beweging die Tepper zelf in zijn debuut had ingezet.

Verduin besteedt vanzelfsprekend veel aandacht aan Teppers muziekpassie. Die belangstelling was geen bijkomstige hobby, maar een tweede vorm van zijn esthetische bestaan. Tepper kon schrijven over Mahler, gangsterrap, obscure rockbands en vrijwel alles daartussenin. Zijn muzikale smaak was eclectisch, maar niet willekeurig. Hij zocht intensiteit, eigenheid, compromisloosheid en een zekere vorm van overdaad. Ook in muziek was hij op zoek naar het moment waarop kunst groter wordt dan haar onderwerp. Zijn recensies behoren volgens de beschikbare getuigenissen tot zijn beste teksten: ze waren scherp, geestig, soms meedogenloos en geschreven met dezelfde stilistische energie als zijn literaire werk. Wanneer het schrijven van romans hem steeds minder lukte, bleef de muziek een terrein waarop hij zijn intelligentie, kennis en agressieve vitaliteit nog kwijt kon.

Dat is een cruciaal onderdeel van het portret. Tepper verdween niet eenvoudigweg uit de literatuur. Hij verplaatste zijn schrijverschap naar andere vormen. Hij schreef brieven, columns, recensies en Engelstalige reacties op Amerikaanse muzieksites. Zijn taal bleef functioneren, maar zijn verhouding tot de roman was gebroken. Het onderscheid tussen “niet meer willen” en “niet meer kunnen” wordt in de biografie steeds moeilijker vast te houden. Soms lijkt Tepper zijn literaire loopbaan bewust de rug toe te keren, uit minachting voor het literaire bedrijf of uit weigering om nog langer aan verwachtingen te voldoen. Op andere momenten blijkt hoezeer hij verlangde naar het boek dat hij niet meer geschreven kreeg. De stilstand was dus geen eenvoudige keuze, maar een voortdurende strijd tussen afkeer en verlangen.

De psychische problematiek van Tepper wordt door Verduin niet sensationeel uitgewerkt, maar zij vormt wel de donkere onderstroom van het boek. Tepper kampte met zware depressies en aanverwante klachten, en zijn leven raakte steeds meer ontregeld door drank- en medicijngebruik. Hij deed eerder een poging tot zelfdoding en maakte in 2012 definitief een einde aan zijn leven. De biografie probeert daar geen sluitende oorzaak-gevolgrelatie van te maken. Dat is verstandig. Een schrijver schrijft niet omdat hij depressief is, en een depressie verklaart niet automatisch waarom een schrijver ophoudt met schrijven. Verduin houdt ruimte voor de grilligheid van persoonlijkheid, omstandigheden, ambitie, relaties, lichamelijke toestand en artistieke blokkade.

Juist daarin onderscheidt de biografie zich van het romantische beeld van de kunstenaar die door zijn genie wordt verteerd. Dat beeld ligt bij Tepper voor de hand. Hij was jong, briljant, eigenzinnig, afkomstig uit een omgeving die hij tot literatuur verhief, en hij stierf door zelfdoding voordat zijn oeuvre zich volledig had kunnen ontwikkelen. Maar Verduin laat zien dat het woord “genie” weinig verklaart. Het kan achteraf zelfs een manier worden om niet te hoeven kijken naar de concrete moeilijkheden van een mens: zijn conflicten, zijn eenzaamheid, zijn gekwetstheid, zijn afhankelijkheden en zijn onvermogen om hulp of nabijheid altijd te verdragen.

Een bijzonder pijnlijke passage betreft Teppers verhouding tot zijn trouwste schrijversvriend. Tegen het einde van zijn leven stootte hij die vriend van zich af, op een moment dat het duidelijk zeer slecht met hem ging. Verduin beschrijft dit zonder de scène melodramatisch te maken. Hij laat de vriend reflecteren op wat er gebeurde en gaat vervolgens verder. Die terughoudendheid is overtuigend. Een minder beheerste biograaf zou hier een moreel oordeel of een emotionele climax van hebben gemaakt. Verduin laat juist zien dat Tepper niet uitsluitend slachtoffer was. Hij kon geestig, loyaal en genereus zijn, maar ook wreed, ondankbaar en destructief. De mens achter de schrijver wordt daardoor niet sympathieker in de eenvoudige zin, maar wel geloofwaardiger.

De literaire analyses vormen een tweede pijler van het boek. Verduin leest Teppers romans niet alleen als documenten uit diens leven, maar als zelfstandige kunstwerken. Hij onderzoekt hoe jeugdherinneringen, obsessies, liefdeservaringen, muziek en regionale afkomst in de fictie terechtkomen. Vooral de relatie tussen het leven van Tepper en de personages Victor Prins en Hille Veen wordt zorgvuldig uitgewerkt. De romans zijn geen autobiografieën, maar zij dragen wel een duidelijke autobiografische spanning in zich. Teppers personages zijn vaak mensen die een groot beeld van zichzelf koesteren, terwijl hun werkelijke leven daar pijnlijk bij achterblijft. Ze willen schrijver, kunstenaar, geliefde of held zijn, maar raken gevangen in hun eigen tekort.

Dat maakt De eeuwige jachtvelden achteraf bijna profetisch. Het boek bevat personages die dromen van een andere bestemming, maar uiteindelijk worden teruggeworpen op hun afkomst en hun beperkingen. De roman lijkt daardoor niet alleen een debuut, maar ook een onbewuste voorafschaduwing van Teppers eigen leven. Toch is Verduin verstandig genoeg om die parallel niet als noodlot te presenteren. De schrijver was niet simpelweg zijn personages. De overeenkomst ontstaat doordat Tepper steeds opnieuw schreef over de spanning tussen verlangen en onvermogen, tussen zelfmythe en werkelijkheid. Zijn fictie voorspelde zijn leven niet, ze onderzocht dezelfde innerlijke krachten die later zijn leven zouden bepalen.

Een van de zwakkere kanten van de biografie is wellicht dat de bewondering voor Tepper soms zo groot is dat de literaire waarde van zijn werk bijna als gegeven wordt behandeld. Verduin argumenteert overtuigend waarom De eeuwige jachtvelden een uitzonderlijke roman is, maar de lezer krijgt minder vaak een werkelijk afstandelijke afweging van de beperkingen van Teppers proza. De tweede roman en de latere teksten worden wel in hun ontwikkeling geplaatst, maar het blijft duidelijk dat de biograaf in de eerste plaats een verdediger van het oeuvre is. Dat is op zichzelf niet bezwaarlijk — een biografie mag uit fascinatie ontstaan — maar het betekent wel dat het boek eerder de betekenis van Tepper wil herstellen dan zijn plaats definitief vaststellen.

Tegelijkertijd is het juist de verdienste van Verduin dat hij niet meegaat in de gemakzuchtige gedachte dat een klein oeuvre automatisch een onvoltooid oeuvre is. Tepper schreef weinig, maar zijn brieven, muziekrecensies en romans vormen samen een veel omvangrijker schrijverschap dan de drie titels op de literaire bibliografie doen vermoeden. De kunst is mijn slagveld maakte al duidelijk hoe belangrijk de correspondentie was. Verduin laat zien dat de brieven niet slechts aanvullend materiaal zijn voor wie de mens achter de boeken wil leren kennen. Ze behoren tot de kern van Teppers schrijverschap. In die teksten is hij soms vrijer, geestiger en stilistisch scherper dan in zijn romans. De biografie verruimt daardoor het beeld van wat Tepper als schrijver eigenlijk was.

Het laatste deel, waarin Verduin het “nabestaan” van Tepper behandelt, is daarom meer dan een conventionele epiloog. Hij onderzoekt hoe de schrijver na zijn dood opnieuw gelezen, besproken en gecanoniseerd werd. De belangstelling voor De eeuwige jachtvelden blijkt niet verdwenen. Nieuwe generaties schrijvers, recensenten en lezers blijven het boek ontdekken. In podcasts, essays, herdenkingen en literaire terugblikken wordt Tepper telkens opnieuw naar voren gehaald als een auteur die zijn belofte niet heeft kunnen waarmaken, maar ook als iemand die met zijn debuut een blijvende klassieker schreef. Dat onderscheid is wezenlijk: zijn reputatie berust niet alleen op medelijden met een vroeg gestorven schrijver, maar op de blijvende kracht van zijn tekst.

Verduin schrijft die receptiegeschiedenis niet uitsluitend om te bewijzen dat Tepper nog steeds relevant is. Ze laat ook zien hoe literaire reputaties ontstaan. Een auteur wordt niet alleen bepaald door wat hij zelf schrijft, maar ook door de manier waarop latere lezers hem lezen, door de herinneringen van vrienden, door uitgevers, door bloemlezingen, door heruitgaven en door de behoefte van nieuwe generaties om een voorganger te ontdekken. Tepper is inmiddels niet alleen de schrijver van De eeuwige jachtvelden, maar ook een figuur geworden waarin verschillende verhalen samenkomen: de Groningse cultschrijver, de miskende meester, de muziekfanaat, de briljante brievenschrijver, de depressieve einzelgänger en het talent dat zichzelf niet kon overleven. Verduin probeert die beelden niet volledig op te heffen, maar ze naast elkaar te laten bestaan.

Zo rijk en allesverpletterend is daarmee geen biografie die de raadsels rond Nanne Tepper oplost. Daarvoor is de schrijver te tegenstrijdig en zijn de bronnen te literair gekleurd. Het boek maakt wel duidelijker waar de kracht en de tragiek van Tepper lagen. Hij beschikte over een zeldzame combinatie van stilistisch vermogen, culturele gretigheid, humor, muzikaliteit en ambitie. Maar die rijkdom kon ook een allesverpletterende norm worden. Hij wilde niet zomaar schrijven; hij wilde iets maken dat de vergelijking met de grootste literatuur kon doorstaan. Toen zijn werk niet langer aan dat ideaal beantwoordde, verloor hij steeds meer toegang tot de activiteit die hem tegelijk identiteit en vreugde had gegeven.

De biografie overtuigt vooral doordat Verduin die ondergang niet verheerlijkt. Hij maakt van Tepper geen romantische martelaar van de kunst, maar ook geen tragisch geval dat uitsluitend vanuit zijn psychische problemen moet worden begrepen. Hij blijft een schrijver die uitzonderlijk mooie zinnen kon maken, een criticus met een scherp oor, een man met een grote behoefte aan erkenning en een mens die anderen kon aantrekken én afstoten. De kracht van het boek ligt in die gelijktijdigheid. Tepper was niet ondanks zijn tegenstrijdigheden een groot schrijver; zijn tegenstrijdigheden vormen juist een deel van de energie van zijn werk.

Het slot met de uitgestrooide as is daarom meer dan een ontroerende anekdote. Het is een passende afsluiting van een biografie die voortdurend beweegt tussen tekst en leven, tussen mythe en document, tussen de schrijver die Tepper wilde zijn en de man die hij daadwerkelijk was. De Veenkoloniën keren terug als landschap, maar niet als simpele oorsprong. Ze zijn de plaats waar het verhaal begint en waar het uiteindelijk weer eindigt. Daartussen ligt een kort, intens en in veel opzichten verwoestend schrijversleven. Verduin heeft daar een omvangrijk, zorgvuldig en overtuigend boek over geschreven, waarin de bewondering voor Tepper voortdurend wordt getoetst aan de weerbarstigheid van de feiten. Het resultaat is niet alleen een belangrijke biografie van een bijzondere Nederlandse auteur, maar ook een indringend boek over ambitie, zelfbeeld, artistieke verlamming en de onmogelijke verhouding tussen wat een schrijver heeft geschreven en wat hij nog had willen schrijven.