Zoeklicht op het gazon

Op 8 november 1960 brengt Richard Nixon zijn stem uit in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Hij is op dat moment vicepresident en kandidaat voor het presidentschap, maar de spanning is groot: tegenover hem staat de jonge, charismatische John F. Kennedy. Terwijl Amerika zich opmaakt voor de uitslag, doet Nixon iets merkwaardigs. Hij stapt in zijn auto en vertrekt richting Mexico. Wat een merkwaardige vlucht lijkt, vormt het uitgangspunt van Zoeklicht op het gazon, waarin Auke Hulst zich gedurende een kleine honderddertig pagina’s verdiept in de psyche van een man die later president zou worden.

Hulst kiest daarbij niet voor een conventionele historische biografie. Hij concentreert zich op één dag en gebruikt de autorit naar Tijuana als raamwerk om terug te kijken op Nixons leven. De reis voert hem in gedachten langs de plaatsen en ervaringen die hem hebben gevormd. Zo ontstaat een portret waarin het heden voortdurend wordt doorkruist door herinneringen aan een jeugd waarin armoede, verlies en de gespannen verhouding binnen het gezin een belangrijke rol speelden.

Dat uitgangspunt is sterk. Nixon is achteraf gemakkelijk te bekijken als de politicus van Watergate, de man van de tapes en het gedwongen vertrek uit het Witte Huis. Hulst kiest er echter voor om de latere president eerst als mens te bekijken. Hij probeert te begrijpen welke eigenschappen en beschadigingen zich in de loop van Nixons leven hebben ontwikkeld en hoe die uiteindelijk mede bepalend zouden worden voor zijn politieke carrière.

Daarmee gaat het boek eigenlijk over een bredere vraag: in hoeverre wordt geschiedenis gemaakt door politieke omstandigheden en in hoeverre door het karakter van de mensen die toevallig op het juiste moment op de juiste plaats staan? Nixon en Kennedy vertegenwoordigen in 1960 twee sterk verschillende politieke persoonlijkheden. Kennedy is jong, aantrekkelijk en afkomstig uit een welgestelde familie; Nixon is de selfmade politicus die zijn positie heeft opgebouwd vanuit een veel minder bevoorrechte achtergrond. Hulst gebruikt dat contrast niet als simpele tegenstelling tussen goed en kwaad, maar onderzoekt hoe beide mannen hun eigen geschiedenis met zich meedragen.

Vooral Nixon blijkt daardoor een interessant personage. Hij is intelligent en ambitieus, maar ook onzeker. Zijn behoefte om zichzelf voortdurend te bewijzen wordt gekoppeld aan zijn afkomst en zijn ervaringen uit zijn jeugd. Dat maakt zijn latere politieke gedrag begrijpelijker zonder het automatisch te rechtvaardigen. Hulst probeert niet de fouten van Nixon te verklaren; hij zoekt naar de psychologische mechanismen die eraan voorafgaan.

Dat is ook de belangrijkste verdienste van het boek. De auteur weet historische kennis om te zetten in literair materiaal. Zoeklicht op het gazon is geen droge reconstructie van de verkiezingscampagne van 1960, maar een geconcentreerd literair portret. Een recensent omschreef Hulst daarom als een ‘literair portretschilder’, een kwalificatie die goed aansluit bij de manier waarop hij Nixon benadert.

De stijl helpt daarbij. Hulst schrijft zintuiglijk en precies, zonder dat de tekst voortdurend zwaar of barok wordt. De korte omvang van het boek werkt in zijn voordeel: hij hoeft geen volledige levensgeschiedenis te vertellen, maar kan zich richten op een beperkt aantal beslissende ervaringen. Daardoor krijgt het verhaal een zekere intensiteit.

Toch brengt die aanpak ook een beperking met zich mee. Wie een uitvoerige geschiedenis van Nixon of de presidentsverkiezingen van 1960 verwacht, zal weinig aan dit boek hebben. Hulst is geïnteresseerd in karakter en psychologie, niet in een volledige politieke reconstructie. De historische gebeurtenissen functioneren vooral als achtergrond voor het portret.

Een tweede aandachtspunt is dat de literaire vorm ruimte laat voor interpretatie en invulling. Hulst schrijft immers over de innerlijke wereld van een historische figuur. Hij kan die psyche niet rechtstreeks kennen. Het boek moet daarom worden gelezen als een literaire interpretatie van Nixon, niet als een definitieve psychologische analyse. Juist het onderscheid tussen feitelijke geschiedenis en literaire verbeelding is hier belangrijk.

Dat neemt niet weg dat het boek overtuigt in zijn ambitieuze poging. Hulst maakt van Nixon geen karikatuur en evenmin een tragische held. Hij laat vooral zien hoe beide kanten naast elkaar kunnen bestaan: de ambitieuze politicus die zich omhoogwerkt en de man die door onzekerheid en wantrouwen steeds opnieuw verkeerde keuzes maakt.

Ook de titel krijgt daardoor betekenis. Het zoeklicht verwijst niet alleen naar de historische figuur die door de schijnwerpers van de politiek wordt gevolgd. Het licht valt ook op de donkere plekken achter het publieke imago. Het gazon, de keurige Amerikaanse buitenwereld, staat tegenover wat zich daaronder bevindt: angst, frustratie, ambitie en oude pijn.

Opvallend is bovendien hoe actueel het boek ondanks zijn historische onderwerp aanvoelt. Hulst onderzoekt een politicus bij wie persoonlijkheid en politiek nauwelijks van elkaar te scheiden zijn. Dat maakt Zoeklicht op het gazon ook interessant in een tijd waarin politieke leiders steeds nadrukkelijker als personen worden beoordeeld en hun karakter onderdeel wordt van het politieke verhaal. De uitgever presenteert het boek dan ook nadrukkelijk als een psychologisch portret dat zijn actualiteit niet heeft verloren.

Een klein bezwaar is dat de roman soms iets te nadrukkelijk naar de latere Nixon vooruitwijst. Omdat de lezer al weet wat er met hem zal gebeuren, krijgt vrijwel iedere eigenschap van de jonge of middelbare Nixon gemakkelijk een voorspellende betekenis. Daardoor dreigt het gevaar van achterafpsychologie: alsof de latere Watergate-politicus al volledig besloten lag in de man die in 1960 naar Mexico rijdt. Juist daar zou iets meer ruimte voor onzekerheid het portret nog sterker hebben gemaakt.

Daar staat tegenover dat Hulst erin slaagt om binnen een relatief korte tekst een opmerkelijk compleet beeld op te roepen. De historische Nixon verdwijnt niet achter een verzameling feiten, maar krijgt een stem, een verleden en vooral een innerlijke spanning. Het boek gaat uiteindelijk minder over de vraag waarom Nixon naar Tijuana reed dan over de vraag welke man er in die auto zat.