Zomerhuis met zwembad

Herman Koch weet als weinig andere schrijvers een ogenschijnlijk aangenaam leven langzaam te laten ontsporen. In Zomerhuis met zwembad begint alles nog betrekkelijk overzichtelijk. Huisarts Marc Schlosser heeft een praktijk in Amsterdam, een vrouw en twee dochters. Hij lijkt een man die zijn leven goed onder controle heeft. Toch weet de lezer vanaf het begin dat er iets grondig mis is gegaan: Marc moet voor de Medische Tuchtraad verschijnen omdat zijn patiënt, de beroemde acteur Ralph Meier, na een medische fout is overleden.

De vraag is alleen of het werkelijk om een medische fout gaat.

Vanuit dat gegeven ontvouwt Marc zijn verhaal. Hij vertelt met een bijna meedogenloze eerlijkheid over zijn patiënten, zijn beroep, zijn gezin en zijn verhouding tot Ralph Meier en diens vrouw. Marc is geen klassieke sympathieke hoofdpersoon. Integendeel. Hij kan neerbuigend, cynisch en onaangenaam zijn. Zijn patiënten ziet hij lang niet altijd als mensen die hij werkelijk wil helpen. Juist daardoor ontstaat er een merkwaardige verhouding tussen de lezer en de verteller: je vertrouwt Marc niet volledig, maar je kunt ook niet ophouden naar hem te luisteren.

Wanneer de familie Schlosser wordt uitgenodigd in het zomerhuis van Ralph en Judith Meier in Frankrijk, verandert de toon van het verhaal. De vakantie lijkt aanvankelijk een aangename onderbreking van het dagelijkse leven, maar onder de oppervlakte ontstaan spanningen. Marc voelt zich aangetrokken tot Judith en ergert zich aan Ralph. Tegelijkertijd gebeuren er dingen die de verhoudingen tussen de volwassenen en hun kinderen voorgoed veranderen.

Koch is vooral geïnteresseerd in wat mensen doen wanneer hun normale morele grenzen onder druk komen te staan. Hoe ver mag je gaan om je kind te beschermen? Wanneer verandert rechtvaardigheidsgevoel in wraak? En kan iemand het recht in eigen handen nemen wanneer hij ervan overtuigd is dat de officiële weg geen recht zal doen aan wat hem is aangedaan?

Dat maakt Zomerhuis met zwembad verwant aan Het diner. Ook hier wordt een ernstig moreel probleem niet van buitenaf onderzocht, maar vanuit het perspectief van iemand die zelf onderdeel van het probleem is. De lezer krijgt geen neutrale scheidsrechter aangereikt. Marc vertelt zijn eigen versie en probeert tegelijkertijd de keuzes die hij maakt te rechtvaardigen.

Daarmee speelt Koch voortdurend met onze sympathie. Marc kan afstotelijk zijn, maar op andere momenten blijkt dat zijn cynisme niet het hele verhaal vertelt. Vooral wanneer zijn kinderen in het geding komen, verandert er iets in zijn houding. Zijn gedrag wordt daardoor niet automatisch verdedigbaar, maar wel begrijpelijker. De roman dwingt de lezer om voortdurend opnieuw te bepalen waar hij staat.

Een ander sterk element is het motief van kijken en zien. Marc is arts en kijkt voortdurend naar mensen met een professionele blik. Tegelijkertijd kijkt hij als echtgenoot, vader en man naar zijn omgeving. Maar wat iemand ziet, betekent nog niet dat hij begrijpt wat er werkelijk gebeurt. Juist daar ontstaat een van de interessantste spanningen in de roman: verkeerde interpretaties kunnen net zo gevaarlijk zijn als feiten die bewust worden genegeerd.

De stijl van Koch is scherp en cynisch. Zijn observaties over patiënten, acteurs, relaties en sociale omgang zijn regelmatig geestig, maar ook behoorlijk venijnig. De humor zorgt ervoor dat het boek nooit uitsluitend zwaar wordt. Tegelijkertijd kan die voortdurende ironie ook afstand scheppen. Marc is immers iemand die vrijwel iedereen om zich heen beoordeelt, en de lezer wordt voortdurend gedwongen mee te kijken door zijn weinig vriendelijke ogen.

Niet alles werkt even overtuigend. Vooral in het eerste deel neemt Koch uitgebreid de tijd voor Marc als huisarts en voor zijn observaties over zijn patiënten en de theaterwereld waarin Ralph zich beweegt. Voor sommige lezers zal dat traag aanvoelen. Wie echter geduld heeft, merkt dat Koch hiermee vooral de persoonlijkheid van zijn verteller opbouwt. De uiteindelijke spanning komt niet alleen voort uit wat er gebeurt, maar uit de vraag wat Marc ons wel en niet vertelt.

En precies daar ligt de kracht van de roman. Koch geeft het uitgangspunt al vroeg prijs, maar weet toch spanning vast te houden. Je weet dat Ralph Meier zal sterven en dat Marc daarvoor ter verantwoording wordt geroepen. De nieuwsgierigheid verschuift daardoor van de vraag wat er gebeurt naar de veel interessantere vraag waarom het gebeurt en in hoeverre Marc zelf verantwoordelijk is.

Zomerhuis met zwembad is een ongemakkelijke roman over wraak, bescherming, verlangen en morele grenzen. Herman Koch laat zien hoe gemakkelijk iemand zichzelf kan overtuigen dat hij het juiste doet wanneer hij ervan overtuigd is dat anderen tekort zijn geschoten.