Zwijgmannen

Soms begint een vriendschap met nauwelijks meer dan een paar woorden. In Zwijgmannen beschrijft Jaap Robben hoe vijf Poolse bouwvakkers zijn huis in Duitsland komen verbouwen en hoe hij, ondanks een vrijwel onoverbrugbare taalbarrière, langzaam contact met hen krijgt. Wat begint als een praktisch probleem — hoe geef je iemand instructies als je elkaars taal niet spreekt? — groeit uit tot een kleine, opmerkelijke studie van menselijke nabijheid.

De vijf mannen, onder wie voorman Iwan, werken hard en spreken weinig. Robben noemt hen aanvankelijk de ‘zwijgmannen’, maar die benaming zegt uiteindelijk minstens zoveel over zijn eigen onvermogen om hen te bereiken als over hun zwijgzaamheid. De eerste gesprekken bestaan uit enkele Duitse woorden: ‘Gut’, ‘Nicht gut’, ‘Samstag’. Toch blijkt communicatie veel meer te zijn dan taal. Blikken, gebaren, lichaamshouding en kleine handelingen vertellen gaandeweg een eigen verhaal.

Dat gegeven vormt de kern van het boek. Robben ontdekt dat zijn eigen taalgebruik hem ongemerkt in een bepaalde machtspositie plaatst. Wanneer hij zegt dat iets anders moet, klinkt dat door de gebrekkige communicatie al snel als een bevel. Hij wordt daardoor een opzichter, terwijl hij dat helemaal niet wil zijn. De Poolse mannen voeren zijn aanwijzingen vervolgens zonder veel vragen uit.

Juist die ongemakkelijkheid maakt Zwijgmannen interessant. Robben kijkt niet alleen naar de Poolse arbeiders, maar ook voortdurend naar zichzelf. Hij wordt zich bewust van zijn eigen verwachtingen en vooroordelen. Wie zijn die mannen eigenlijk wanneer je ze niet langer alleen ziet als degenen die je huis komen verbouwen?

Langzaam verschuift zijn blik. Marek, Patryck, Tomasz, Wojtek en Iwan worden geen anonieme groep meer, maar individuen. Robben leert bijvoorbeeld dat Iwan al dertien jaar grotendeels in Duitsland woont en dat zijn gezin in Polen leeft. Het werk dat hem economisch vooruit moet helpen, betekent tegelijkertijd dat hij langdurig van zijn familie verwijderd is.

Daarmee krijgt het boek een veel bredere betekenis. De Poolse mannen zijn arbeidsmigranten die hun tijd en energie in Duitsland verkopen om hun gezinnen in Polen een beter bestaan te geven. Robben laat zien wat er achter die eenvoudige economische formule schuilgaat: lange afwezigheid, sober leven, hard werken en een bestaan dat zich tussen twee landen afspeelt.

Een van de aangrijpendste momenten ontstaat wanneer Marek op een zondag onverwacht komt werken. Robben ontdekt dat hij een jonge zoon heeft. Wanneer hij vraagt of Marek cadeautjes voor zijn verjaardag heeft gekocht, blijkt dat de jongen niet jarig is, maar overleden. Het gesprek bestaat uit nauwelijks een paar woorden, maar juist de gebrekkige communicatie maakt het moment bijzonder hard.

Robben maakt dergelijke scènes niet groot. Hij hoeft niet uit te leggen wat de lezer moet voelen. Hij registreert wat er gebeurt en laat de stilte eromheen bestaan. Dat past uitstekend bij het uitgangspunt van het boek.

Ook de omstandigheden waarin de mannen verblijven, geven het verhaal een maatschappelijke laag. Ze wonen in eenvoudige, soms ronduit slechte omstandigheden, ver van hun gezinnen. Kapotte ramen, kleine slaapkamers en versleten meubels maken zichtbaar wat de lage prijs van hun arbeid voor henzelf kan betekenen. Robben spreekt daar geen zwaar politiek oordeel over uit; juist de concrete beschrijving is voldoende.

Daarmee wordt Zwijgmannen geen pamflet over arbeidsmigratie. Robben probeert de mannen niet tot slachtoffers te maken en evenmin zichzelf tot weldoener. Hij laat vooral zien hoe gemakkelijk mensen die dagelijks naast elkaar werken toch vreemden voor elkaar kunnen blijven.

Dat verandert wanneer hij met Kerstmis met Iwan mee naar Polen gaat. De rollen worden dan zelfs gedeeltelijk omgedraaid: Robben is nu de vreemdeling in het huis van iemand die hij dacht te kennen. Hij wordt gastvrij opgenomen in het familieleven en ziet de mensen achter de man die bij hem kwam werken.

Die reis is belangrijk omdat Robben daarmee letterlijk de grens overgaat die hij eerder vooral als toeschouwer observeerde. Hij ziet niet langer alleen de Poolse arbeiders in Duitsland, maar ook de families waarvoor zij werken. Het verschil tussen ‘zij’ en ‘wij’ wordt daardoor steeds moeilijker vol te houden.

De oorspronkelijke teksten verschenen als het feuilleton Po Polsku in Trouw. Voor Zwijgmannen werden ze gebundeld, uitgebreid en herzien. De uitgave bevat bovendien illustraties van Jan Hamstra, die het sobere karakter van het boek versterken.