Alle verhalen

Deze omvangrijke bundel verzamelt vrijwel al het korte werk van Hugo Claus, van verhalen tot novellen, en biedt daarmee een indrukwekkend overzicht van zijn literaire universum. Wat meteen opvalt, is dat Claus relatief weinig verhalenbundels publiceerde – een verrassend klein aantal voor iemand van zijn bekendheid – en dat deze verhalen vaak niet eenvoudig te lezen zijn. Hoewel Claus in Vlaanderen een populaire auteur was, hebben veel van zijn korte werken een complexiteit die veeleisend is voor de lezer. Deze bundel toont niet alleen de kwaliteit van Claus’ oeuvre, maar ook de veelzijdigheid van het kortverhaal als genre: inventief, gedurfd en vaak allesbehalve oppervlakkig. Wie op zoek is naar een ‘lichte’ leeservaring, komt bedrogen uit, de verhalen zijn compact, maar hun literaire ambacht en diepgaande complexiteit zijn allesbehalve gering.

Vanaf zijn debuutbundel Natuurgetrouw (1954; herzien in 1969 als Natuurgetrouwer) wordt duidelijk dat Claus literatuur met een hoog conceptueel gehalte schrijft. De titel van die eerste bundel kan gerust als ironisch worden gelezen: Claus’ verhalen zijn slechts ‘natuurgetrouw’ in de zin dat hij de werkelijkheid overdrijft, vervormt en via taalspel en groteske stilistische ingrepen blootlegt. Het klassieke realisme ontbreekt bijna volledig; in plaats daarvan balanceert Claus op de grens tussen surrealisme en aberratie, met figuren en situaties die vaak opzettelijk uitvergroot en vervreemdend zijn. Daarbij wordt de lezer niet gespaard: complexe intertekstuele verwijzingen en intellectuele spelletjes zorgen ervoor dat wie niet vertrouwd is met Claus’ universum vaak perplex achterblijft. Open eindes, narratieve sprongen en gezochte situaties dragen bij aan een gevoel van bewuste literaire speelsheid, soms op de rand van absurditeit.

Zelfs de meer realistisch ogende verhalen bevatten een onderliggende spanning: het dagelijkse leven is nooit volledig veilig, en een subtiele dreiging ligt altijd op de loer. Claus weet deze ongemakkelijke gevoelens vooral via taal over te brengen, eerder dan via plot alleen. Het alledaagse wordt grotesk, en geweld of verstoring kan zich op elk moment aandienen – wellicht een echo van de Tweede Wereldoorlog en de onderdrukking die hij zelf heeft meegemaakt. Deze subtiele balans tussen realiteit en nachtmerrie bereikt zijn hoogtepunt in De verwondering (1962), waarbij de vroege verhalen bijna als proeve dienen voor de technieken die Claus in zijn meesterwerk toepast. Zijn stijl is altijd beeldend en scherp, een reflectie van zijn dubbele talent als schrijver en beeldend kunstenaar.

Niet elk verhaal heeft de tand des tijds even goed doorstaan. Sommige culturele verwijzingen zijn nu minder begrijpelijk, en enkele thema’s, zoals het benauwende leven in een Vlaams dorp of stad (dat in Claus’ ogen vaak kleinburgerlijk blijft) en afwijkende seksualiteit, blijven herhaaldelijk terugkeren. Seksualiteit, variërend van jonge personages tot homo-erotische ondertonen, speelt vaak een centrale rol en verweeft zich met andere thema’s, waardoor de verhalen zowel scherp als ongemakkelijk blijven.

Wanneer deze lijnen samenkomen, ontstaan memorabele momenten. In De mooiste kleren bijvoorbeeld ontvouwt zich een intense huis-clos-situatie waarin liefde, opoffering en chantage op briljante wijze samenkomen. In Het huis van zijn vriend wordt het groteske en het onuitgesproken gecombineerd tegen een achtergrond van nachtmerrieachtige gebeurtenissen, terwijl Wandelen een idylle toont die zich in een scheef en heimelijk dagelijks leven afspeelt, net buiten het oog van de buitenwereld.

Claus’ teksten zijn strak geconstrueerd en rijk aan beeldspraak en allusies. Zijn fascinatie voor emblematiek maakt van lezen bijna een puzzel, wat Paul Claes terecht ‘Claus-reading’ noemde. Dit kan de lezer uitdagen, frustreren of zelfs ontmoedigen, maar het laat ook een onbehaaglijk gevoel achter dat zowel pedant als briljant kan aanvoelen. Vooral in De zwarte keizer wordt deze balans tussen narratieve complexiteit en waanzin meesterlijk getoond.

Soms zijn invloeden van andere schrijvers zichtbaar, bijvoorbeeld in Suiker, dat kan worden gelezen als een reactie op Stijn Streuvels’ werk, maar pogingen tot dergelijke interpretaties zijn riskant zonder kennis van Claus’ intertekstuele code. De novelles in De groene ridder illustreren dit: zonder begrip van de talloze verwijzingen en de absurdistische samenhang, lijkt er weinig betekenis over te blijven.

Paradoxaal genoeg creëert Claus zo een nieuwe laag van complexiteit: terwijl hij de schijn van fatsoenlijke oppervlakkigheid doorbreekt, bouwt hij tegelijkertijd een muur van taal waar de lezer tegenaan loopt. Dit maakt de verhalen uitdagend en benadrukt dat Claus, ondanks zijn populariteit, een veeleisende en soms ongrijpbare auteur is – iemand die spel en stijl boven al plaatst.

Een klein minpunt van deze editie is dat enkele oorspronkelijke bibliofiele uitgaven illustraties bevatten die de relatie tussen beeld en tekst versterkten; deze zijn nu afwezig. Desondanks blijft deze bundel een monument van Claus’ vertelkunst: complex, inventief en uitdagend, en absoluut niet geschikt voor oppervlakkige lectuur.

Recensie: Lode Baeckelands

← overzicht – Alkibiades