Allerzielen

De verschijning van Allerzielen zorgde voor een opmerkelijke opleving in het literaire debat. Een nieuwe roman van Cees Nooteboom bleek plots weer dat zeldzame moment waarop de kritiek collectief in beweging komt, zoals dat vroeger gebeurde bij nieuw werk van de naoorlogse canonieke schrijvers. Opvallend genoeg leidde die aandacht niet tot consensus, maar juist tot uitgesproken tegenstellingen. Waar de ene recensent het boek afserveerde als een taaie en levenloze onderneming, prees een ander het als de meest geslaagde roman die Nooteboom tot dusver heeft geschreven. De strijd ging daarbij nauwelijks over de inhoud, maar vooral over de ervaring van het lezen zelf: is de traagheid een gebrek of juist een vorm van schoonheid?

Wat in veel besprekingen ontbrak, was een helder beeld van waar de roman eigenlijk over gaat. Sommigen gaven openlijk toe dat zij geen vat kregen op de betekenis, anderen beperkten zich tot het aanwijzen van verwantschappen met Nootebooms eerdere werk. Dat laatste is zonder twijfel terecht, maar het verklaart nog niet waarom Allerzielen zo’n eigen plaats inneemt. Een uitzondering vormde een korte maar inhoudelijk scherpe bespreking waarin wel degelijk werd gewezen op terugkerende motieven en thematische samenhang. Toch leidde juist die analyse tot een afwijzing: volgens deze criticus was de roman niet werkelijk raadselachtig, maar slechts verhullend, en diende de mystiek vooral om een eenvoudige gedachte te verpakken — namelijk dat het verleden ons heden vormgeeft en dat ieder mens zijn eigen verleden construeert. Dat idee is inderdaad vertrouwd binnen Nootebooms werk, maar daarmee is nog niet gezegd dat het hier uitgeput raakt.

Dat de reacties op Allerzielen sterker uiteenlopen dan bij eerdere romans, hangt waarschijnlijk samen met Nootebooms manier van vertellen. Zijn fictie drijft zelden op handeling of suspense in klassieke zin. Waar andere grote auteurs hun spanning uit plot halen, zoekt Nooteboom die in ideeën, bespiegelingen en botsende stemmen. Ook deze roman is opgebouwd als een polyfoon geheel. Centraal staat Arthur Daane, een vierenveertigjarige documentairemaker die voortdurend onderweg is, maar voorlopig is neergestreken in Berlijn — een stad die zelf nog worstelt met haar geschiedenis. Arthur draagt een persoonlijk trauma met zich mee: bij een vliegtuigongeluk verloor hij zijn vrouw en jonge zoon.

Zijn dagen vult hij met lange gesprekken met drie vrienden, meestal in een wijnlokaal, terwijl buiten de sneeuw valt. Ze spreken uitvoerig over existentiële kwesties, maar het directe persoonlijke verdriet blijft zorgvuldig buiten beeld. Die impasse verschuift wanneer Arthur Elik Oranje ontmoet, een Nederlandse historica die onderzoek doet naar een middeleeuwse Spaanse koningin. Ook zij is getekend door geweld uit haar jeugd, zichtbaar in een litteken dat haar gezicht doorkruist. In haar fascinatie voor een historische vorstin, en in haar toenadering tot Arthur, tekent zich een zoektocht af naar vervangende ouders en verloren houvast — een verwarring die Arthur zelf evenmin vreemd is.

Wanneer Elik naar Spanje vertrekt om archiefonderzoek te doen, volgt Arthur haar later. In Madrid wordt hij bij een metro-ingang mishandeld en zo zwaar toegetakeld dat hij pas na twee weken uit een coma ontwaakt. Aan zijn ziekenhuisbed verschijnen zijn Berlijnse vrienden; Elik is er kort geweest, maar alweer vertrokken, richting Santiago. Na zijn herstel besluit Arthur niet diezelfde route te volgen, maar terug te keren naar Nederland — met de impliciete verwachting dat Berlijn daarna opnieuw zijn bestemming zal worden. Zo krijgt de roman de vorm van een cirkelende omzwerving, een beweging die kenmerkend is voor Nootebooms oeuvre.

Die zwerftocht heeft een duidelijke mythische onderlaag. Arthur ziet zichzelf herhaaldelijk gespiegeld in Odysseus: een man die reist, verliest en terugkeert, getekend door kennis en verlies. De parallellen zitten in naam, lot en omstandigheden, en ook Elik krijgt een mythische gedaante, verwant aan figuren die verleiden en weer laten gaan. De roman verbindt zo het persoonlijke aan het archetypische.

Naast het voortdurende spel tussen verleden en heden staat vooral het motief van dood en wederkeer centraal — al aangekondigd in de titel. Tijd verschijnt als een kracht die verwondt, maar soms ook herstelt. Dat thema loopt als een rode draad door Nootebooms werk en sluit aan bij mythen van afdaling en terugkeer, waarin de held het dodenrijk bezoekt en veranderd terugkeert. Arthurs coma fungeert als zo’n symbolische onderwereldreis. Sommige verwijzingen zijn nadrukkelijk aanwezig, andere subtiel verstopt, maar samen vormen ze een netwerk van betekenissen dat de roman draagt.

Hoewel Allerzielen geen haastig boek is en geduld vraagt van de lezer, ontvouwt het zich gaandeweg als een zorgvuldig geconstrueerd geheel. Juist in die langzame beweging schuilt de kracht ervan. Wie bereid is zich over te geven aan het ritme en de gedachtegangen, krijgt een roman die kan gelden als een hoogtepunt binnen Nootebooms proza. In dat licht is het niet overdreven hem te beschouwen als een van de meest voor de hand liggende kandidaten voor de hoogste literaire eer — een moderne zwerver, even veelzijdig en omtrekkend als zijn klassieke voorbeeld.

Recensie: Louis Bernaerts

← overzicht – Het diner