Arm Brussel

Wie dit boek openslaat, merkt al snel dat Brussel niet als een momentopname wordt behandeld, maar als een sedimentair landschap: laag op laag geschiedenis, telkens weer blootgelegd. De auteur Geert van Istendael nodigt de lezer uit om achteruit te kijken om vooruit te kunnen zien. De stad van vandaag is bij hem geen losstaand feit, maar het echoënde resultaat van eeuwen botsingen, ambities en misverstanden. Van Istendael treedt daarbij op als een rasverteller met het geheugen van een archivaris en de flair van een chroniqueur die zijn leerlingen liever verleidt dan instrueert. Revoltes, verdwenen paleizen en markante burgervaders passeren de revue alsof ze nog steeds door de straten dwalen.

Die vertellust wordt geregeld aangescherpt door hardnekkige overtuigingen die hij met de koppigheid van een liefhebbende ooggetuige verdedigt. Zo hamert hij op het taalkundige fundament van de stad: eeuwenlang klonk hier vooral Nederlands, meer bepaald het Brabants van de straat en de herberg. Wie dat verleden ontkent, zo suggereert hij, kijkt naar Brussel met oogkleppen op. Tegelijk erkent hij dat die geschiedenis inmiddels is ingehaald door een werkelijkheid waarin talen zich vermengen en identiteiten geen vaste grond meer vinden. Het Brussel van nu is een koor zonder dirigent, luidruchtig en ongrijpbaar.

Daarnaast is er zijn hardnekkige fascinatie voor de zelfdestructieve neigingen van de stad. Brussel verschijnt als een lichaam dat zichzelf steeds opnieuw verwondt, niet door externe vijanden maar door eigen toedoen. Waar elders kanonnen nodig waren, volstonden hier plannen, commissies en budgetten. Onder het vaandel van vooruitgang werd gesloopt, verminkt en vergeten. De stad wordt bij hem een tragische figuur die haar littekens verstopt onder beton en glas, en haar eigen spiegelbeeld liever ontwijkt.

Dat alles wordt gebracht in een taal die zelden neutraal blijft. Van Istendael schrijft met een pen die eerder prikt dan streelt, en hij schuwt de provocatie niet. Zijn liefde voor Brussel is die van een relatie waarin verwijten en passie hand in hand gaan. Overdrijving is zijn favoriete wapen, ironie zijn schild. Dat maakt het boek levendig, maar ook vermoeiend: wie hoopt op een koele analyse, botst op een temperamentvolle monoloog.

Meningen stapelen zich op, voorkeuren worden ostentatief uitgespeeld. Europa, politiek, cultuur: niets ontsnapt aan zijn oordeel. Soms slaat de retoriek door en dreigt het beeld te kantelen in karikatuur. Op zulke momenten verlang je als lezer naar een stem die tegenspreekt, naar ademruimte tussen de tirades.

En toch blijft het boek overeind dankzij de aanstekelijke eruditie en de oprechte bezieling waarmee van Istendael schrijft. Dat komt misschien het zuiverst tot uiting wanneer hij zich over de Brusselse literatuur buigt. Daar verandert de polemist in een gids die vergeten stemmen weer hoorbaar maakt en dode dichters een stoel aanschuift aan de toog. Schrijvers worden uit de schaduw gehaald, surrealisten geëerd, vrienden herdacht. In die passages toont het boek zijn warmste hart: Brussel niet alleen als strijdtoneel of ruïne, maar als broedplaats van verbeelding, waar woorden blijven rondzingen, zelfs wanneer stenen verdwijnen.

Recensie: Jos Vermeeren

← overzicht – De eeuw van Brussel 1850 – 1914 – Brussel