Brutopia

Brussel laat zich nooit in één oogopslag kennen. Wie er vaker komt, weet dat de stad zich telkens verzet tegen definitieve conclusies. Ze is gul met musea en cafés, met boekhandels waarin tijd vertraagt, maar ook met misverstanden. Achter een vanzelfsprekende Franse zin kan plots een trefzeker Nederlands antwoord schuilgaan; Engels is er al lang geen vreemde eend meer, maar een thuistaal. Brussel beweegt zich ongemerkt richting een meertalige vanzelfsprekendheid die elders nog politiek beladen is.

Tegelijk is de stad bestuurlijk een nachtmerrie. Ze is compact, maar versnipperd in gemeenten die zich gedragen als ministaatjes, met lokale machthebbers die vooral hun eigen terrein bewaken. Wie het centrum verlaat en niet automatisch richting de Louizalaan gaat, ziet hoe scherp de tegenstellingen zijn. In wijken als Schaarbeek of Anderlecht wordt sociale ongelijkheid ruimtelijk zichtbaar. Brussel is geen gladde metropool; het is een stad van breuken, van naast elkaar bestaande werelden die elkaar zelden raken. De vergelijking die Robert Menasse ooit maakte – Parijs als de beheerste grande dame, Brussel als haar jongere, slordiger en daardoor interessantere zus – blijft hangen. Niet ondanks, maar dankzij de gescheurde kousen.

In Brutopia kiest Pascal Verbeken Brussel niet als decor, maar als onderwerp. Hij graaft in lagen geschiedenis die zich niet aandienen bij een wandeling langs de Grote Markt. Het boek opent met een echo uit 1848, wanneer revolutionaire ideeën door Europa trekken. Marx verbleef toen in Brussel, schreef er samen met Engels het Communistisch Manifest en zag hoe sociale onrust zich ook hier manifesteerde. Engels’ ooggetuigenverslag van de onrust rond de Grote Markt – volle herbergen, geruchten over een aftredende koning, sabels die de menigte uiteendrijven – maakt duidelijk hoezeer de stad ooit een laboratorium van ideeën was. Retoriek kon er hoop bieden, al was het maar tijdelijk.

Die spanning tussen rijk en arm is gebleven, zij het in een andere gedaante. De Europese Unie heeft zich een deel van de stad toegeëigend en daarbij zonder veel sentiment een negentiende-eeuwse buurt opgeofferd. Rond het Jubelpark en het Leopoldpark huist nu bestuurlijke macht, opvallend onopgesmukt. De gebouwen ogen functioneel, bijna verlegen, alsof ze liever geen aandacht trekken. Verbeken beschrijft deze wijk zonder ontzag, maar met oog voor het contrast: zes metrohaltes verder ligt Molenbeek, ooit een arbeiderswijk aan de haven, nu beladen met nieuwe betekenissen. De geslotenheid die hij daar aantreft – deels opgelegd, deels zelf gekoesterd – stemt somber. Integratie is hier geen kwestie van goede wil alleen, maar van lange adem en consequent beleid.

Een van de sterkste hoofdstukken gaat over de Expo ’58 en het Atomium, dat monument van optimisme en vooruitgangsgeloof. Even indringend is het verhaal van Baudelaire, die Brussel zag als toevluchtsoord en er uiteindelijk zijn geestelijke neergang beleefde. Verbeken vat die teleurstelling samen als een val: de stad die verlossing moest brengen, werd een eindpunt.

Wat Brutopia bijzonder maakt, is Verbeken’s aandacht voor de rafelranden. Hij stelt steeds dezelfde vragen: waar houdt de stad op, waar begint ze uit te lopen? Bij metrostation Bizet is Brussel nog luidruchtig en chaotisch; één halte verder ontvouwt zich een ander landschap, met tuindorpen uit het begin van de vorige eeuw, nauwelijks bezocht, maar vol verhalen voor wie wil kijken.

In het zuiden van Anderlecht, bij Het Rad, ontmoet Verbeken straatvegers die zich afvragen wat een schrijver daar te zoeken heeft. Arbeiders wonen er al lang niet meer, maar hun geschiedenis is niet verdwenen. Ze leeft voort in gebouwen die zijn gesloopt, zoals het Volkshuis van Victor Horta, en in bewegingen die de stad mede hebben gevormd. Verbeken verbindt het heden moeiteloos met die vergeten strijd.

Daarnaast voert hij ons langs het Noorderkwartier en langs Spoorlijn 0, het eindeloze infrastructuurproject dat niet alleen ruimte, maar ook levens heeft herschikt. En dan is er Paul Otlet, de man die droomde van een universele kennisorde. Zijn kaartenbak moest de wereld omvatten; het plan faalde, maar de gedachte bleek visionair. Lang voor internet en Wikipedia dacht Otlet al in netwerken en verbanden.

Brutopia is geen gids voor hoogtepunten, maar een uitnodiging om anders te kijken. Wie Brussel wil begrijpen voorbij het toeristische blikveld, vindt hier een rijk en soms ongemakkelijk portret. Ter aanvulling loont het om Geert van Istendaels Arm Brussel erbij te lezen: samen maken ze duidelijk dat deze stad zich nooit laat samenvatten, maar wel laat doorvorsen.

Recensie: Lieven Wauters

← overzicht – De eeuw van Brussel 1850 – 1914 – Brussel