De dood in Venetië

Wie De dood in Venetië vandaag leest, leest geen reliek. Integendeel: Thomas Manns novelle blijkt een uitermate actueel boek in een tijd waarin schoonheid overal is en tegelijk zelden nog gewicht heeft. Wat bij Mann nog noodlot heet, heet bij ons lifestyle. Wat bij Aschenbach een fatale overgave is, noemen wij zelfontplooiing.

Gustav von Aschenbach is, historisch gezien, een laat kind van de negentiende eeuw: gevormd door plicht, arbeid en zelfdiscipline, door een idee van kunstenaarschap waarin vorm niet alleen esthetisch, maar ook moreel is. Zijn leven is een oefening in beheersing. Hij gelooft dat schoonheid voortkomt uit arbeid, niet uit roes, uit zelfoverwinning, niet uit zelfexpressie. In dat opzicht staat hij ver van ons af.

Want wat Mann beschrijft, is niet de ondergang van een man die te veel verlangt, maar van een man die te lang heeft geloofd dat verlangen beheersbaar is. Aschenbachs reis naar Venetië is geen bevrijding, maar een ontsporing van een systeem dat altijd heeft gefunctioneerd. Zodra de vorm barst, stort niet alleen het leven, maar ook de moraal in.

Venetië zelf fungeert daarbij als een geniaal gekozen metafoor. Bij Mann is het een stad die leeft van haar eigen verval: een esthetiek van de ondergang, zorgvuldig onderhouden, liefdevol geëxploiteerd. Vandaag herkennen we dat moeiteloos. Venetië is allang niet meer alleen Venetië. Het is elk cultureel decor dat zichzelf tot merk heeft gemaakt. Elke stad, elk lichaam, elk leven dat voortdurend tentoongesteld wordt terwijl het langzaam uitgeput raakt. Schoonheid als industrie. Verval als verkoopargument.

In die context verschijnt Tadzio: jong, zwijgend, onbereikbaar mooi. Geen persoon, maar een projectiescherm. Aschenbachs fascinatie is esthetisch, zegt hij. Filosofisch. Klassiek verantwoord. Hij pleit zichzelf vrij door zijn verlangen te verheffen tot idee. Maar Mann laat genadeloos zien wat hier gebeurt: de rede wordt niet opgeheven, maar geperverteerd. Zij wordt de elegantste handlanger van het verlangen.

Dat mechanisme is ons inmiddels vertrouwd. Ook wij sublimeren graag. We spreken over bewondering, inspiratie, beleving. Over kunst, over authenticiteit, over schoonheid als recht. We omkleden ons verlangen met theorie, met discours, met morele uitzonderingen. Maar net als bij Aschenbach voltrekt de ontsporing zich niet spectaculair, maar stap voor stap. Een kleine toegeving hier, een esthetische rechtvaardiging daar. Tot het onderscheid tussen kijken en toe-eigenen, tussen bewonderen en bezitten, onmerkbaar verdwijnt.

Mann koppelt Aschenbachs innerlijke ontwrichting aan een epidemie die men liever niet benoemt. De stad zwijgt. De autoriteiten minimaliseren. De reizigers blijven. Het is een opvallend modern motief. Niet omdat Mann vooruitziend was, maar omdat ontkenning een constant cultureel patroon is. Waar schoonheid en economie op het spel staan, wordt waarheid uitgesteld. Ook vandaag weten we veel — over uitputting, over overschrijding, over morele erosie — en blijven we toch. We blijven kijken. We blijven consumeren. We blijven reizen.

De tragiek van Aschenbach is dan ook geen excessieve hartstocht, maar een gebrek aan weerstand. Hij laat zich gaan, niet omdat hij niets weet, maar omdat hij te veel weet en dat weten moe is. De make-up, de haarverf, het potsierlijke verjongingsritueel: het zijn geen tekenen van decadentie, maar van wanhoop. De poging om esthetisch te blijven deelnemen aan een wereld die onherroepelijk jonger, sneller en oppervlakkiger wordt.

Wanneer Aschenbach uiteindelijk sterft, starend naar Tadzio op het strand, krijgt de scène haar mythische helderheid. Schoonheid wijst naar de zee. Of naar de afgrond. Het verschil is niet meer relevant. Dat is misschien Manns meest ongemakkelijke inzicht: dat schoonheid niet alleen verleidt, maar ook richting geeft. Zij kan ons optillen, maar ook meesleuren.

In een cultuur die zichzelf permanent esthetiseert — waarin lichamen, steden, identiteiten en zelfs morele standpunten worden vormgegeven voor consumptie — leest De dood in Venetië als een waarschuwing zonder vermaning. Mann verheft zijn stem niet. Hij observeert. Hij weet dat ware cultuurkritiek niet schreeuwt, maar laat zien.

Venetië is bij Mann geen plek, maar een toestand: het moment waarop vorm losraakt van verantwoordelijkheid, waarop bewondering belangrijker wordt dan oordeel. In die zin is De dood in Venetië geen verhaal over het verleden, maar over een heden dat zichzelf graag als schoonheid begrijpt — en daarbij vergeet hoe dun de grens is tussen esthetiek en ontbinding.

Recensie: Carlo Corstjens

← overzicht – Grand Hotel Europa