De ontscheping

Soms verdwijnen boeken uit het literaire verkeer zoals besmette dieren uit een kudde worden verwijderd: snel, resoluut en liefst zonder veel discussie. De ontscheping van Jean Raspail behoort tot die zeldzame categorie romans die niet alleen bekritiseerd worden, maar waarvan men impliciet hoopt dat ze simpelweg ophouden te bestaan. Het boek heeft de reputatie van een literair gif. Wie het leest, zo lijkt de gedachte, besmet zichzelf.

Raspails roman verscheen in 1973 en opent met een grotesk, bijna bijbels beeld: een armada van krakkemikkige schepen, gevuld met een miljoen straatarme migranten uit India, zet koers naar Europa. Hun bestemming: Frankrijk. Terwijl de vloot langzaam nadert, speelt zich aan de Europese kant een ander drama af. Politici aarzelen, intellectuelen schrijven schuldbewuste manifesten, journalisten spreken plechtig over humaniteit en historische verantwoordelijkheid. Niemand durft nog hardop te zeggen dat een beschaving misschien ook het recht heeft zichzelf te beschermen.

Het resultaat is een roman die minder leest als fictie dan als een koortsige profetie. Raspail beschrijft niet simpelweg een migratiecrisis; hij beschrijft een beschaving die in morele verlamming verkeert. Europa in De ontscheping is oud, uitgeput, ziek van schuldgevoel. Het continent heeft zijn geloof verloren, zijn trots, zijn instinct tot zelfbehoud. Wanneer de vloot uiteindelijk aan land komt, is het drama al lang beslist. De nederlaag is niet militair maar psychologisch.

Het is moeilijk een roman te bedenken die vandaag zo snel tot paria zou worden verklaard. Raspail spaart niemand. Zijn portret van de migrantenmassa is ruw, provocerend en vaak ronduit karikaturaal. Zijn portret van de westerse elite is zo mogelijk nog venijniger: een klasse van weldoorvoede moralisten die hun eigen beschaving graag opofferen om hun geweten te sussen. Het boek is daardoor niet zozeer controversieel als wel explosief. Het leest als een literaire molotovcocktail.

Maar juist daar schuilt de vreemde kracht van deze roman. Raspail schrijft niet voorzichtig, niet diplomatisch, niet met het oog op hedendaagse gevoeligheden. Hij schrijft met de overdrijving en het fatalisme van een pamflettist. Zijn stijl is barok, soms hysterisch, soms grotesk, maar altijd bezield door een onverzettelijke overtuiging dat er iets fundamenteels op het spel staat. Je leest het boek niet om je moreel comfortabel te voelen. Je leest het zoals je naar een onweersbui kijkt: met een mengeling van fascinatie en ongemak.

Literair gezien is De ontscheping verre van perfect. De personages zijn nauwelijks personages; het zijn spreekbuizen, symbolen, karikaturen. Psychologische nuance ontbreekt vaak volledig. Maar die tekortkomingen zijn bijna onderdeel van het project. Raspail wil geen realistische roman schrijven. Hij schrijft een allegorie, een nachtmerrie, een apocalyptische parabel over een beschaving die volgens hem haar ruggengraat heeft verloren.

De vraag is dan ook niet of Raspail gelijk heeft. De vraag is waarom deze roman, ondanks decennia van verontwaardiging en veroordeling, blijft rondspoken in het publieke debat. Misschien omdat hij iets doet wat hedendaagse literatuur zelden nog aandurft: hij formuleert een angst zonder die onmiddellijk te neutraliseren met ironie of morele geruststelling.

Dat maakt De ontscheping tot een ongemakkelijk boek. Niet omdat het per se overtuigt, maar omdat het weigert zich te verontschuldigen. Het staat daar, koppig en provocerend, als een reliek uit een tijd waarin schrijvers nog dachten dat literatuur de rol had om beschavingen wakker te schudden.

Of Raspail een reactionaire fantast was of een onheilsprofeet, zal elke lezer voor zichzelf moeten uitmaken. Maar één ding is zeker: zelden heeft een roman zo effectief bewezen dat een boek nog altijd gevaarlijk kan zijn.

En misschien is dat precies de reden waarom men het zo graag vergeet.

Recensie: Jasper Stegeman