De oude man en de zee

Er zijn weinig auteurs wier naam de afgelopen decennia zo zichtbaar van glans is ontdaan als die van Ernest Hemingway. Waar hij ooit gold als een stilistisch ijkpunt, een schrijver naar wie generaties auteurs hun zinnen scherpten, fungeert hij vandaag steeds vaker als afschrikwekkend voorbeeld. Niet alleen van een literair machismo dat slecht verouderd is, maar van een levenshouding die in vrijwel elk opzicht botst met hedendaagse gevoeligheden. De bravoure, het drankmisbruik, het ostentatieve meten van krachten — met dieren, met vrouwen, met collega’s — maken van Hemingway geen gemakkelijke figuur meer om te verdedigen. Bewondering voor zijn werk uitspreken voelt inmiddels bijna als een bekentenis waarvoor men zich moet verantwoorden. Alsof esthetisch oordeel noodzakelijkerwijs samenvalt met morele goedkeuring.

Dat ongemak sijpelt ook door in het gesprek over zijn werk. Wie vandaag toegeeft geraakt te worden door Hemingways proza, krijgt niet zelden een corrigerend alternatief aangereikt: een schrijver met een vergelijkbare soberheid, maar dan ontdaan van de problematische biografie. Alsof stijl tegenwoordig alleen nog geconsumeerd mag worden mits de auteur moreel onberispelijk is.

Tegen die achtergrond is het opmerkelijk dat uitgeverij Atlas Contact, via LJ Veen Klassiek, Hemingways oeuvre vrijwel integraal beschikbaar heeft gehouden. Lange tijd gebeurde dat weliswaar in vertalingen die inmiddels zelf een historisch patina hebben gekregen. Vertalingen uit een tijd waarin trouw aan de brontekst vaak werd opgevat als syntactische gehoorzaamheid. De vraag is natuurlijk of een schrijver als Hemingway, wiens zinnen zo kaal en functioneel zijn, überhaupt gebaat is bij hervertaling. Hoeveel speelruimte laat een proza dat zich zo nadrukkelijk heeft ontdaan van ornament?

Het antwoord wordt duidelijk zodra men de nieuwe vertaling van Peter Bergsma naast de oudere versies legt. Waar eerdere vertalers het Engels soms bijna woord voor woord het Nederlands binnen sleepten, kiest Bergsma voor een soepelere benadering, die minder eerbied toont voor de letter en des te meer voor de adem van de zin. Het resultaat is een tekst die beweegt, die klinkt alsof hij oorspronkelijk in het Nederlands is gedacht. Bovendien zijn feitelijke onnauwkeurigheden — met name op nautisch en biologisch vlak — gecorrigeerd, waardoor metaforen hun scherpte terugkrijgen. In deze vertaling komt een Hemingway tevoorschijn die minder stroef en, onverwacht, ook minder hard is. Zijn proza blijkt ontvankelijker voor ontroering dan zijn reputatie doet vermoeden.

Bij herlezing valt vooral de zachtheid op die De oude man en de zee doortrekt. Santiago, de oude visser die na vierentachtig vruchteloze dagen eindelijk beet heeft, raakt verwikkeld in een uitputtende strijd met een enorme marlijn. Wat begint als een gevecht om overleving, ontwikkelt zich langzaam tot een intieme verhouding tussen mens en dier. De vis wordt geen tegenstander meer, maar een metgezel, bijna een spiegel. Wanneer de overwinning uiteindelijk leeg blijkt — wanneer haaien het lichaam van de marlijn verslinden — slaat triomf om in berouw. De vangst wordt een verlies.

Juist daar openbaart zich een intrigerende tegenstelling. De schrijver die in zijn leven zo vaak leek te streven naar dominantie en bevestiging, toont in zijn fictie, personages voor wie waardigheid niet besloten ligt in winnen, maar in het verdragen van verlies. Niet de overwinning, maar de houding tegenover het onvermijdelijke verleent betekenis. Hemingways figuren bezitten een luciditeit ten aanzien van hun eigen grenzen die hun schepper zelden aan de dag legde.

Het is moeilijk De oude man en de zee niet te lezen als een laat, bijna onbedoeld zelfportret. Hemingway schreef het op een moment waarop zijn persoonlijke en literaire leven zichtbaar begon te rafelen. De oorlog lag achter hem, de mythe van het avontuur was uitgewerkt, zijn relaties waren verstoord en zijn zelfvertrouwen broos. Toch keerde hij nog eenmaal terug naar het bureau, met uitzicht op het water. Nog eenmaal stuurde hij zijn protagonist de zee op. Nog eenmaal probeerde hij te schrijven vanuit tederheid in plaats van bravoure.

Misschien is dat wat dit korte boek, ondanks alles, overeind houdt: het gevoel dat hier iemand schrijft tegen zijn eigen natuur in. Dat hij, al was het maar voor even, ruimte maakte voor overgave. Nog één keer. Misschien zelfs voor het laatst.

Recensie: Gerard de Laene – de Verviers

← overzicht – De dood in Venetië