De trein der traagheid

Johan Daisnes De trein der traagheid behoort tot die zeldzame novellen die tegelijk eenvoudig leesbaar en bijna onuitputtelijk interpreteerbaar zijn. Op het eerste gezicht lijkt het boek een magisch-realistisch spookverhaal over drie mannen die na een treinreis in een vreemde schemerwereld terechtkomen. Maar wie de novelle herleest, merkt al snel dat Daisne veel ambitieuzer schrijft dan louter suspense of mysterie. Achter de schijnbaar heldere constructie schuilt een uitgekiende meditatie over tijd, bewustzijn, sterfelijkheid en de menselijke behoefte aan betekenis.

Binnen de Vlaamse literatuur neemt Johan Daisne een bijzondere plaats in. Samen met Hubert Lampo gaf hij vorm aan het magisch-realisme in het Nederlandse taalgebied, maar Daisnes werk bezit een koelere, filosofischere ondertoon dan dat van veel van zijn tijdgenoten. Waar Lampo vaak flirt met mythe en archetype, vertrekt Daisne eerder vanuit rationaliteit en wetenschap. Ook in De trein der traagheid blijft het bovennatuurlijke opvallend secuur geordend. De novelle beroept zich niet op religieuze openbaring, maar op inertie: het natuurkundige principe dat beweging nog even voortduurt nadat de kracht verdwenen is. Die gedachte vormt het geniale uitgangspunt van het boek. Het bewustzijn rijdt als het ware nog even door nadat het leven al gestopt is.

De plot is deceptief eenvoudig. Een naamloze museumdirecteur ontwaakt in een verduisterde trein waar alle andere reizigers slapen. Samen met professor Hernhutter en de jonge Val verlaat hij uiteindelijk de trein en dwaalt hij door een onbestemd landschap dat nergens volledig te situeren valt. Daisne bouwt die wereld op met een opmerkelijke soberheid. Er zijn geen spectaculaire visioenen, geen groteske verschijningen, geen nadrukkelijke horror. Juist de banaliteit van de situatie maakt haar verontrustend. De herberg zonder klok, de taal die net niet helemaal begrijpelijk is, de reizigers die zich vreemd berustend gedragen: alles voelt licht verschoven, alsof de werkelijkheid zichzelf niet langer volledig vertrouwt.

Wat De trein der traagheid zo sterk maakt, is de intellectuele discipline waarmee Daisne zijn symboliek doseert. De novelle nodigt uit tot interpretatie zonder ooit volledig dicht te slibben in allegorie. Vooral de driehoeksstructuur van de personages werkt intrigerend. De oude Hernhutter, de volwassen ik-figuur en de jonge Val vormen samen bijna een rituele geleding van leeftijd, ervaring en bewustzijn. Het is moeilijk om daarin geen echo’s te zien van initiatierituelen of vrijmetselaarssymboliek, zeker gezien Daisnes eigen betrokkenheid bij de vrijmetselarij. De terugkerende motieven van licht, sleutel, deur, gids en overgang lijken daarvoor te consequent aanwezig om louter toevallig te zijn.

Toch ligt de kracht van de novelle niet in het “oplossen” van die symboliek. Daisne schrijft geen esoterische puzzelroman. Wat hem werkelijk interesseert, is de menselijke houding tegenover het onbekende. De drie mannen reageren niet met hysterie op hun situatie, maar met nieuwsgierigheid, voorzichtigheid en redelijkheid. Dat maakt De trein der traagheid opvallend humanistisch. De dood verschijnt hier niet als goddelijke afrekening of religieuze openbaring, maar als een grensgebied waarin mensen alleen nog hun bewustzijn, hun gesprekken en elkaar overhouden.

Professor Hernhutter groeit daarbij uit tot een van de meest fascinerende figuren uit de Vlaamse literatuur van de twintigste eeuw. Hij is tegelijk wetenschapper, mentor en bijna rituele begeleider. Wanneer Daisne hem beschrijft als een “bedreven vroedheer”, krijgt dat woord een enorme betekenis. Hernhutter helpt de waarheid niet op te leggen, maar geboren te laten worden. Zijn rol is niet die van priester of profeet, maar van gids die vragen stelt en bewustzijn begeleidt. Die houding verleent de novelle haar bijzondere intellectuele waardigheid.

Stilistisch behoort De trein der traagheid tot Daisnes meest beheerste werk. Zijn proza is helder en exact, maar tegelijk geladen met een subtiele dromerigheid. De novelle lijkt soms bijna gewichtloos voort te glijden, alsof ook de taal zelf zich in een toestand van inertie bevindt. Daisne vermijdt nadrukkelijke poëtisering en vertrouwt volledig op sfeer, ritme en suggestie. Daardoor blijven bepaalde scènes — de stilvallende horloges, de nachtelijke tram, de verdwenen trein — lang nazinderen.

Bijzonder ontroerend is de figuur van Val. De jongste van de drie bezit nog iets jeugdigs, impulsiefs en hoopvols. Zijn vertrek met de buurttram behoort tot de meest aangrijpende momenten van de novelle omdat het tegelijk naïef en existentieel geladen is. Wanneer hij spreekt over “het andere leven”, beseft de lezer plots hoe fundamenteel onzeker alles geworden is. Niet alleen de dood, maar ook het begrip werkelijkheid zelf blijkt instabiel.

Dat De trein der traagheid vandaag nog steeds gelezen en heruitgegeven wordt, is volkomen terecht. De novelle bezit een zeldzame combinatie van toegankelijkheid en diepgang. Men kan haar lezen als een magisch verhaal, als filosofische allegorie, als humanistische meditatie of zelfs als rituele inwijdingstekst. Maar bovenal blijft het een uitzonderlijk beheerste roman over de menselijke poging om betekenis te vinden in een werkelijkheid die zich nooit volledig laat begrijpen.

Misschien is dat uiteindelijk de ware betekenis van Daisnes titel. Niet alleen de trein beweegt nog even verder nadat de kracht verdwenen is. Ook de mens zelf leeft voort in herinnering, gedachte, verlangen en bewustzijn — altijd nog een ogenblik langer dan de rede mogelijk acht.

Recensie: Lieven Debrabandere

← overzicht – De Maanden: februari