De verwondering

De verwondering is een van de meest hallucinerende en mysterieuze romans die Hugo Claus ooit heeft geschreven. Het boek lijkt tegelijk een psychologische roman, een politieke allegorie, een droom en een koortsvisioen. Claus schrijft hier geen realistische reconstructie van Vlaanderen na de Tweede Wereldoorlog, maar een nachtmerrieachtige wereld waarin schuld, collaboratie, seksualiteit en macht voortdurend door elkaar vloeien.

Centraal staat de jonge lerares Maria, die terechtkomt in een afgelegen Vlaams dorp waar een verstikkende sfeer hangt van geheimen, geweld en onderdrukte herinneringen. Wat aanvankelijk nog enigszins herkenbaar lijkt, ontspoort langzaam in een beklemmende en vaak surrealistische werkelijkheid. Claus laat de lezer voortdurend twijfelen aan wat werkelijk gebeurt en wat slechts projectie, herinnering of waanbeeld is.

Dat maakt De verwondering tot een bijzonder ontregelende roman. Claus weigert de lezer houvast te geven. Het dorp waarin Maria terechtkomt lijkt beheerst door een ondergrondse macht die verbonden is met het collaboratieverleden van Vlaanderen. Figuren bewegen zich als schimmen door het verhaal, oude oorlogswonden blijven etteren onder de oppervlakte en seksuele dreiging hangt voortdurend in de lucht.

Wat Claus hier onderzoekt, is niet alleen de historische collaboratie zelf, maar vooral de manier waarop samenlevingen hun schuld proberen te verdringen. Het verleden leeft in De verwondering voort als iets ziekelijks dat nooit werkelijk verdwenen is. Achter de schijn van normaliteit sluimert geweld, vernedering en moreel verval. Claus toont een Vlaanderen dat zichzelf liever mythologiseert dan confronteert met zijn eigen geschiedenis.

Stilistisch behoort de roman tot het meest indrukwekkende werk van Claus. Zijn taal is zintuiglijk, poëtisch en tegelijk dreigend lichamelijk. Werkelijkheid en droom vloeien voortdurend in elkaar over. Claus schrijft in beelden, symbolen en associaties eerder dan in heldere verklaringen. Daardoor krijgt de roman soms iets hypnotisch. Men leest niet zozeer een verhaal als wel een sfeer van onrust en ontregeling.

Opvallend is hoe sterk seksualiteit opnieuw verbonden blijft met macht en geweld. Zoals vaak bij Claus is erotiek nooit onschuldig of romantisch. Verlangen wordt een instrument van manipulatie, vernedering en controle. Het lichaam verschijnt tegelijk als bron van fascinatie en gevaar. Daarmee sluit Claus aan bij de donkere lichamelijkheid van een auteur als Jan Wolkers, maar zijn wereld voelt nog dreigender en symbolischer aan.

Onder de historische en psychologische lagen schuilt bovendien een bijna mythische dimensie. Het dorp krijgt iets archaïsch, alsof oude rituelen en instincten sterker zijn dan moderne beschaving. Claus suggereert voortdurend dat onder de oppervlakte van het keurige naoorlogse Vlaanderen nog steeds iets primitiefs en gewelddadigs schuilgaat.

In vergelijking met het monumentale Het verdriet van België is De verwondering compacter en duisterder, maar misschien ook radicaler. Claus probeert hier niet de samenleving volledig in kaart te brengen, maar haar onderbewuste bloot te leggen. Dat maakt het boek soms moeilijk en verwarrend, maar tegelijk uitzonderlijk krachtig.

Wat De verwondering vandaag nog altijd zo indrukwekkend maakt, is dat de roman weigert geschiedenis geruststellend af te sluiten. Claus toont hoe collectieve schuld blijft voortleven in taal, seksualiteit, macht en herinnering. Zijn Vlaanderen is geen nostalgisch landschap maar een plaats waar het verleden als een ziekte door het heden blijft circuleren.

Meer dan zestig jaar na verschijnen behoudt de roman daardoor zijn verontrustende kracht. De verwondering is geen comfortabele lectuur, maar een koortsachtige afdaling in de donkere onderlagen van de Vlaamse geschiedenis en van de menselijke psyche zelf.

Recensie: Lode Baeckelands

← overzicht – Alle verhalen