Een verhaal van twee geliefden

Een vertaling van Tom Ingelbrecht – Toen Enea Silvio Piccolomini in 1458 tot paus Pius II werd verkozen, moet hij hebben geweten dat zijn verleden hem nooit helemaal los zou laten. Hij was een man die in zijn jeugd het aardse leven had leren kennen: hij leidde een losbandig bestaan, reisde heel Europa door als diplomaat en schrijver, verwekte buitenechtelijke kinderen en stelde zich regelmatig op tegen de pauselijke autoriteit die hij later zelf zou belichamen. Maar van al zijn vroege zonden was er één die hem als kerkvorst bleef achtervolgen: de erotische novelle Een verhaal van twee geliefden (Historia de duobus amantibus).

Die ironie alleen al maakt de nieuwe Nederlandse uitgave van deze tekst bijzonder. We lezen hier namelijk niet alleen een vroeghumanistisch liefdesverhaal, maar ook het product van een schrijver die nog niet wist welke rol hij in de geschiedenis zou gaan spelen. Piccolomini schreef de novelle rond 1444, in een tijd waarin hij als secretaris en diplomatiek gezant in dienst stond van wereldlijke heersers. De tekst verspreidde zich snel door heel Europa en werd na zijn dood een ware bestseller. Het feit dat uitgerekend een toekomstige paus verantwoordelijk was voor een van de meest gelezen erotische verhalen van de 15e eeuw, droeg ongetwijfeld bij aan de mythevorming.

Deze nieuwe Nederlandse vertaling brengt de novelle op frisse en toegankelijke wijze tot leven. Het verhaal draait om de verboden liefde tussen Euryalus, een jonge Saksische edelman in dienst van keizer Frederik III, en Lucretia, een getrouwde vrouw uit een invloedrijke Siennaanse familie. Hun ontmoeting is klassiek romantisch: een toevallige blik, een plotseling opflakkerende passie en een vrijwel onmiddellijke aantrekkingskracht die beide personages overspoelt. Piccolomini was goed vertrouwd met de retorische tradities van zijn tijd, en dat merk je in elk hoofdstuk. Hij vermengt vloeiende beschrijvingen van verlangens en twijfels met formeel opgebouwde liefdesbrieven, smeekbedes en morele reflecties.

Opvallend is dat Een verhaal van twee geliefden niet alleen een lofzang op de liefde is, maar ook een studie naar innerlijk conflict. Zowel Lucretia als Euryalus worden verscheurd tussen hun gevoelens en hun verstand. De schuld die Lucretia ervaart tegenover haar echtgenoot, de angst voor sociale schande en de risico’s die beide geliefden nemen, geven het verhaal een morele scherpte die verrassend modern aanvoelt. Terwijl de hartstocht escaleert, wordt de vraag steeds urgenter: hoe ver kan liefde gaan voordat zij destructief wordt?

De kracht van Piccolomini’s novelle schuilt in de balans tussen sensualiteit en ernst. De liefdesscènes zijn hartstochtelijk zonder vulgair te worden; de dialogen en brieven onthullen karakterpsychologie die verder gaat dan louter romance. Je leest de tekst met een dubbel bewustzijn: als hedendaagse lezer word je meegezogen in een meeslepend liefdesverhaal, maar je blijft ook bewust van de historische context waarin deze emoties werden geformuleerd.

Dat maakt de nieuwe uitgave zo waardevol. De vertaler heeft niet alleen gestreefd naar een zorgvuldige weergave van de Latijnse tekst, maar voorziet het werk ook van een uitgebreide inleiding, kritische noten en een nabeschouwing die de historische, literaire en morele dimensies van de novelle inzichtelijk maken. Voor lezers die niet vertrouwd zijn met middeleeuwse literatuur is dit een uitkomst: de context rond Piccolomini’s leven, de maatschappelijke positie van vrouwen in de 15e eeuw en de humanistische schrijfcultuur worden helder en toegankelijk uiteengezet.

Daarnaast legt de uitgave de gelaagdheid van het verhaal bloot. Zo wordt duidelijk dat Piccolomini putte uit ware gebeurtenissen aan het keizerlijke hof, en dat de personages vermoedelijk gebaseerd zijn op mensen die hij daadwerkelijk kende. Dat vermeende autobiografische element geeft de novelle een intieme lading en verklaart mede waarom de auteur later als paus zo’n afkeer ontwikkelde van zijn vroegere werk: het was niet alleen erotisch, maar ook te herkenbaar, te menselijk.

Is Een verhaal van twee geliefden nog relevant voor hedendaagse lezers? Absoluut. Niet ondanks, maar juist dankzij zijn historische karakter. De thema’s – hartstocht, plichtsbesef, morele twijfel, verlangen en verlies – zijn universeel. En Piccolomini’s stijl, hoewel gevormd door de Latijnse humanistische traditie, is verrassend direct. Voor wie interesse heeft in literatuurgeschiedenis, renaissancehumanisme of gewoon een intens verteld liefdesverhaal, is dit een onverwacht rijk boek.

Deze nieuwe Nederlandse vertaling bewijst dat een 15e-eeuwse novelle nog altijd springlevend kan zijn. Het is niet alleen een document van zijn tijd, maar ook een spiegel voor onze eigen worstelingen en verlangens. Dat een toekomstige paus dit verhaal schreef, maakt het alleen maar intrigerender.

recensie: Elif Aydin

← overzicht – Het Vaticaan