Eén vierkante kilometer ellende

Eén vierkante kilometer ellende leest als een kroniek van een verdwenen Amsterdam, maar vooral als een verslag van een samenleving die langzaam de controle over zichzelf verliest. Wat begint als de persoonlijke terugblik van oud-politiechef Joop van Riessen op zijn jaren bij Bureau Warmoesstraat, groeit gaandeweg uit tot een rauw portret van de Wallen in de periode waarin drugs, geweld, prostitutie en georganiseerde criminaliteit het hart van de stad begonnen over te nemen.

Van Riessen beschrijft Bureau Warmoesstraat niet als een romantische politielocatie uit televisieseries, maar als een uitgeput frontgebied waar agenten dagelijks geconfronteerd werden met dronkenschap, steekpartijen, junks, pooiers, corrupte figuren en een almaar agressiever straatleven. De beroemde “ene vierkante kilometer” van de Amsterdamse binnenstad verschijnt hier als een afgesloten universum met eigen wetten, eigen machtsstructuren en een permanente sfeer van ontregeling.

Wat het boek sterk maakt, is de directe toon. Van Riessen schrijft zonder literaire opsmuk en precies daardoor krijgt zijn relaas geloofwaardigheid. Hij probeert de werkelijkheid niet mooier, heroïscher of sensationeler te maken dan ze was. Achter de anekdotes over geweld, drugs en nachtelijke interventies sluimert voortdurend de vermoeidheid van mensen die jarenlang functioneren in een omgeving waar chaos bijna normaal geworden is.

Interessant is hoe sterk het boek tegelijk over Amsterdam zelf gaat. De stad die van Riessen beschrijft, bevindt zich op een kantelpunt. De idealistische jaren zestig lopen langzaam over in een veel hardere werkelijkheid van heroïnehandel, verloedering en georganiseerde misdaad. De Wallen worden een plaats waar tolerantie steeds moeilijker te onderscheiden valt van bestuurlijke onmacht. Daardoor krijgt Eén vierkante kilometer ellende ook iets melancholisch: het boek beschrijft niet alleen criminaliteit, maar ook het verdwijnen van een bepaald stedelijk tijdperk.

Opvallend is bovendien hoe weinig heldhaftig van Riessen het politiewerk voorstelt. Agenten verschijnen niet als moreel onaantastbare ordebewakers maar als mensen die voortdurend moeten improviseren binnen een systeem dat zelf onder druk staat. Corruptie, normvervaging en interne spanningen duiken geregeld op. Juist daardoor vermijdt het boek de simplistische tegenstelling tussen “goeden” en “slechten”. Iedereen lijkt op een bepaalde manier aangetast door dezelfde omgeving.

Onder de documentaire kracht schuilt ook een bredere maatschappelijke vraag: hoeveel chaos kan een samenleving verdragen vooraleer instellingen zelf beginnen af te brokkelen? Van Riessen toont hoe criminaliteit niet alleen een probleem van individuen wordt, maar langzaam hele buurten, politiediensten en politieke structuren beïnvloedt. Dat maakt het boek actueler dan het op het eerste gezicht lijkt.

Stilistisch is Eén vierkante kilometer ellende geen grote literatuur, maar dat hoeft ook niet. De kracht zit juist in de soberheid van de observaties en de opeenstapeling van concrete details: bloed op de vloer, overvolle cellen, nachtelijke caféruzies, uitgeputte agenten en de permanente spanning van een buurt die nooit echt tot rust komt. Daardoor ontstaat een bijna filmisch beeld van een Amsterdam dat tegelijk fascinerend en ontluisterend is.

Wat het boek uiteindelijk bijzonder maakt, is dat van Riessen niet schrijft vanuit nostalgie naar “de goede oude tijd”. Integendeel: zijn herinneringen maken duidelijk hoe zwaar en destructief die periode werkelijk was. Toch blijft er onder de hardheid ook een vorm van betrokkenheid voelbaar tegenover de stad en de mensen waarmee hij werkte. Dat geeft het boek meer nuance dan een louter sensationele politiekroniek.

Eén vierkante kilometer ellende is daardoor meer dan een memoire van een politiechef. Het is een indringend document over stedelijk verval, bestuurlijke machteloosheid en de dunne grens tussen orde en chaos in een stad die jarenlang leefde op het ritme van geweld, drugs en nachtleven.

Recensie: Elke Haenen

← overzicht – Baantjer alias De Cock