Gangreen

Een literaire beschouwing van het werk van Jef Geeraerts, en in het bijzonder van zijn beruchte cyclus Gangreen, vereist een dubbele beweging: enerzijds een analyse van de stilistische en thematische radicaliteit van zijn vroege werk, anderzijds een kritische confrontatie met de morele en ideologische implicaties ervan. Want Geeraerts is een auteur die nauwelijks neutraal gelezen kan worden: hij dwingt tot positie.

Zijn vroege oeuvre – van Ik ben maar een neger (1962) tot Gangreen 1: Black Venus (1968) – is diep geworteld in zijn ervaringen als koloniaal ambtenaar in Belgisch-Congo. Die autobiografische inslag is geen bijkomstigheid maar de kern van zijn schrijverschap. In de geest van de naoorlogse “absolute literatuur” zag Geeraerts schrijven als een vorm van zelfonthulling, een “onverbloemde publieke confessie” waarin de schrijver zichzelf moreel op het spel zet. Dat verklaart de extreme directheid van zijn stijl: zintuiglijk, driftig, vaak rauw en provocatief.

In Gangreen bereikt deze esthetiek haar meest geconcentreerde vorm. De roman is doordrenkt van geweld, seksualiteit en machtsverhoudingen, en situeert zich expliciet binnen het koloniale universum. Literair gezien is het werk vernieuwend in zijn compromisloze subjectiviteit en lichamelijkheid; het doorbreekt de burgerlijke conventies die de Vlaamse literatuur tot dan toe vaak kenmerkten. De “losbandigheid” waar het boek om bekend werd, sloot bovendien aan bij de culturele omwentelingen van de late jaren zestig.

Maar precies daar begint ook het probleem. De vraag die sindsdien telkens terugkeert, is of Gangreen gelezen moet worden als een kritiek op het kolonialisme, of eerder als een reproductie – zelfs verheerlijking – ervan. Reeds bij verschijnen liepen de interpretaties sterk uiteen: sommige critici zagen een ontmaskering van de koloniale hypocrisie, anderen verweten Geeraerts expliciet racisme en ideologische regressie. Die ambiguïteit is geen toeval, maar structureel.

Geeraerts schrijft vanuit het perspectief van de koloniaal, en hij doet dat zonder expliciete morele afstand. Zijn verteller is tegelijk deelnemer en observator van een systeem dat gebaseerd is op geweld, raciale hiërarchie en seksuele exploitatie. Dat levert een ongemakkelijke spanning op: het boek toont het koloniale systeem in zijn brutaliteit, maar het lijkt er ook door gefascineerd. Zoals een latere criticus scherp stelde, kan Gangreen gelezen worden als “gewelddadige porno” die zich achteraf als kritiek laat legitimeren.

Die dubbelzinnigheid maakt het werk literair interessant, maar moreel problematisch. Want waar sommige moderne lezers nog een vorm van zelfontmaskering zien – een auteur die zijn eigen morele corruptie blootlegt – ervaren anderen vooral een gebrek aan kritische distantie. De zwarte personages blijven grotendeels objecten, decorstukken binnen een blank perspectief. Dat is precies wat in hedendaagse lezingen vaak als onaanvaardbaar wordt beschouwd.

De receptiegeschiedenis van Gangreen illustreert deze verschuiving in gevoeligheden. In de jaren zestig en zeventig leidde het boek al tot hevige polemieken, onder meer wegens zijn expliciete seksualiteit en vermeend racisme. Vandaag is de context fundamenteel veranderd. In het licht van postkoloniale kritiek en bewegingen zoals Black Lives Matter wordt het werk nog scherper bevraagd. Zo werd het recent uit bepaalde literaire canons geschrapt omdat de voorstelling van zwarte vrouwen als “gebruiksvoorwerpen” als moreel problematisch wordt ervaren.

De vraag of Geeraerts vandaag nog populair zou zijn, kan daarom niet eenduidig beantwoord worden. Enerzijds is het onwaarschijnlijk dat een debuut als Gangreen 1 vandaag zonder zware controverse zou verschijnen; de expliciete combinatie van seks, geweld en raciale stereotypen zou vrijwel zeker op brede kritiek stuiten, en mogelijk zelfs leiden tot culturele uitsluiting. Anderzijds is het even onwaarschijnlijk dat het werk volledig genegeerd zou worden. Integendeel: juist de controversiële aard zou het tot een centraal object van debat maken.

In die zin is Geeraerts misschien minder “verguisd” dan wel anders gelezen. Waar hij vroeger gold als een provocateur die de grenzen van de literatuur verlegde, wordt hij nu vaker gezien als een symptoom van een koloniale mentaliteit die nog niet volledig verwerkt is. Zijn werk fungeert daardoor minder als esthetisch experiment en meer als historisch document – een confronterende getuigenis van een tijdperk en een mindset.

Toch zou het te eenvoudig zijn om Gangreen louter te reduceren tot een ideologisch probleemgeval. Literair blijft het werk relevant vanwege zijn radicale eerlijkheid en zijn weigering om de lezer comfort te bieden. Het confronteert met de duistere kanten van macht, begeerte en identiteit, en doet dat zonder verzoening. Precies daarin schuilt zijn blijvende waarde: niet als moreel kompas, maar als ongemakkelijke spiegel.

De kern van Geeraerts’ vroege werk ligt dus in die spanning tussen onthulling en implicatie. Hij toont het kwaad, maar is er ook deel van. En misschien is dat precies waarom zijn werk vandaag moeilijker te verdragen is dan toen: niet omdat het slechter is geworden, maar omdat wij anders zijn gaan kijken.

Recensie: Kevin Debussere

← overzicht – De ontscheping