Gevangene 17683

Gevangene 17683 van Karl De Rycke is een roman die niet zozeer begint als een verhaal, maar als een herinnering die aarzelend uit het geheugen omhoog kruipt.

Het eerste beeld is eenvoudig. Een rusthuis, het jaar 2018. Een man van achtennegentig, Karel, zit ergens tussen heden en verleden gevangen. Dementie heeft zijn geheugen langzaam afgeknabbeld, zoals de zee een klif afknaagt: stukje bij beetje, zonder genade. Dan komt zijn kleinzoon op bezoek. Ze praten over een reis die ze enkele jaren eerder maakten, in 2013, naar een Londens vliegtuigmuseum. Een ogenschijnlijk onschuldig detail — vliegtuigen, geschiedenis, een uitstapje tussen grootvader en kleinzoon. Maar plots gebeurt er iets wonderlijks: de mist in Karels hoofd wijkt even. Het verleden schuift open.

Niet in Londen, niet in 2013, maar in 1940, wanneer de jonge Karel twintig is en de wereld plots in brand staat. Hij vecht enkele dagen mee in de gevechten rond de Slag om de Leie, vlak bij Eeklo. De Rycke beschrijft die episode niet als een historisch tableau, maar als een nerveuze opeenvolging van momenten: soldaten die wachten, soldaten die twijfelen, soldaten die plots beseffen dat geschiedenis in boeken properder is dan in het echt.

Wanneer Karel krijgsgevangen wordt genomen en naar Oostenrijk wordt gedeporteerd, verandert de roman van register. Het heroïsche maakt plaats voor het alledaagse van de overleving. Honger. Kou. Vermoeidheid. Het soort ellende dat niet schreeuwt maar knaagt. De Rycke vertelt dat zonder grote gebaren. En precies daardoor raakt het. Want tussen de ellende door verschijnen de kleine dingen die mensen overeind houden: een grap, een gedeeld stuk brood, een blik die boekdelen spreekt.

Maar de roman heeft nog een derde beweging. In 1943 wordt Karel overgebracht naar Saksen, waar hij als dwangarbeider in een Duitse wapenfabriek moet werken. Hier wordt het verhaal donkerder, maar ook rijker. De oorlogsmachine draait onverbiddelijk verder, en toch — misschien juist daarom — groeit er iets onverwachts: liefde. Romantiek, voorzichtig en kwetsbaar, sluipt het verhaal binnen. Alsof zelfs in de schaduw van staal en kruit een menselijk hart koppig blijft kloppen, en begeren.

Wat De Rycke bijzonder knap doet, is de tijd laten bewegen als een accordeon. Het verhaal schuift voortdurend tussen drie momenten: de oorlogsjaren, de reis in 2013 en het rusthuis in 2018. Eerst lijken die tijdlijnen losse eilandjes. Maar langzaam beginnen ze naar elkaar toe te drijven. Tegen het einde vallen ze samen — en dan gebeurt er iets waar goede vertellers patent op hebben: alle puzzelstukken klikken plots op hun plaats. Het slot komt niet alleen onverwacht, het voelt ook onvermijdelijk.

Daarbij helpt het dat het verhaal verteld wordt vanuit het ik-perspectief. De lezer staat niet buiten het verhaal, maar zit er middenin. Je kijkt niet naar Karels oorlog; je loopt ernaast. Je voelt de spanning, ziet de scènes bijna filmisch voor je. En dan komt het besef dat dit alles niet zomaar verzonnen is. In het nawoord wordt duidelijk dat de roman sterk gebaseerd is op de echte oorlogservaringen van de familie van de auteur.

En plots krijgt dat nummer uit de titel — 17683 — een andere betekenis. Het is geen nummer meer. Het is een leven.

Dat is misschien wel de grootste verdienste van Gevangene 17683. Karl De Rycke herinnert ons eraan dat achter elke bladzijde geschiedenis een mens schuilgaat. Iemand die jong was, bang was, verliefd werd, hoopte. Iemand die ouder werd, en uiteindelijk in een rusthuis belandt, waar herinneringen langzaam oplossen — behalve af en toe, wanneer het verleden plots weer helder oplicht.

Zoals een vliegtuig dat even door de wolken breekt.

Recensie: Liesje Hertveldt

← overzicht – Ik werd kamer 235