Grondwerk

Tijl Nuyts opent Grondwerk met een intrigerende, bijna desoriënterende zet: een ik-verteller die op missie is maar zelf nog niet volledig begrijpt wat die missie inhoudt. Die keuze zet meteen de toon voor een roman die zich niet lineair laat lezen, maar zich langzaam, tastend en associatief ontvouwt. De lezer wordt gedwongen om in onzekerheid te blijven, om verbanden te leggen die aanvankelijk wankel zijn, en precies daarin schuilt een van de grootste kwaliteiten van dit debuut. Nuyts doseert informatie met opmerkelijke beheersing; hij vertrouwt erop dat verwarring geen zwakte is, maar een noodzakelijke fase in het begrijpen van een werkelijkheid die fundamenteel anders is dan de onze.

Wanneer uiteindelijk duidelijk wordt dat de verteller een naakte molrat is, kantelt de roman niet naar het groteske of het louter allegorische, maar naar iets subtielers: een radicale poging om buiten het menselijke perspectief te denken. Nuyts slaagt erin om deze vreemde, ondergrondse wereld niet alleen voorstelbaar, maar ook voelbaar te maken. Zijn zintuiglijke beschrijvingen – waarin geur, tast en vibratie domineren en kleur vrijwel afwezig blijft – geven de tekst een fysieke intensiteit die zeldzaam is. Je leest niet alleen over die gangen en nestkamers, je beweegt erdoorheen, bijna lijfelijk.

Toch is Grondwerk meer dan een stilistische tour de force. Onder de fabelachtige premisse ligt een uitgesproken maatschappijkritische laag die zich gaandeweg steeds nadrukkelijker opdringt. De molrat, als collectief denkend en handelend wezen, fungeert als spiegel voor de mens, die in Nuyts’ visie gevangen zit in fragmentatie, kortetermijndenken en destructieve patronen. Het contrast wordt soms scherp aangezet, bijna didactisch: waar de molrat zorg draagt voor haar omgeving en handelt vanuit een ingebakken langetermijnvisie, lijkt de mens vooral bezig met het ondergraven van zijn eigen bestaansvoorwaarden.

Die kritiek is niet gratuit; ze wordt ingebed in concrete scènes en beelden die beklijven. De passages waarin de molrat door Brussel beweegt en de stad leest als een gelaagde, historische constructie – doordrongen van koloniale exploitatie en economische uitbuiting – behoren tot de sterkste van het boek. Hier toont Nuyts zich niet alleen een verbeeldingsrijke schrijver, maar ook een auteur met een scherpe blik op de onderstromen van de hedendaagse samenleving. De stad wordt geen decor, maar een lichaam met littekens.

Parallel aan deze bredere reflectie ontwikkelt zich een intiemer verhaal over verlies en vervreemding, zowel in de ondergrondse kolonie als bovengronds. De relatie tussen het ik en de ‘zij’ binnen de molrattenkolonie is geladen met jaloezie, verlangen en breuk, en vindt een echo in de rouw van de klimaatactiviste met wie de verteller in Brussel een band opbouwt. Die dubbele laag – het persoonlijke en het politieke – is ambitieus en vaak effectief, omdat ze laat zien hoe grote systeemcrises doorwerken in individuele levens.

Toch wringt het daar ook. Naarmate de roman vordert, lijkt Nuyts minder te willen schrappen dan toe te voegen. De ideeënrijkdom, die aanvankelijk een kracht is, begint te wegen op de vertelling. Beschouwingen herhalen zich, thema’s worden explicieter uitgesproken dan nodig, en de narratieve spanning zakt af en toe weg onder het gewicht van de boodschap. Vooral in de tweede helft, waar de klimaatacties en de reflecties daarop uitgebreid worden uitgewerkt, verliest het boek iets van zijn aanvankelijke mysterie en precisie.

Dat neemt niet weg dat Grondwerk een opmerkelijk debuut is. Nuyts schrijft met een zeldzame combinatie van verbeeldingskracht en engagement, en durft een vorm te kiezen die niet behaaglijk is maar schurend en zoekend. Zijn molrat is geen gimmick, maar een overtuigend literair instrument om vragen te stellen over gemeenschap, verantwoordelijkheid en de mogelijkheid tot verandering. Soms is de roman te vol, te nadrukkelijk in zijn kritiek, maar zelfs dan blijft voelbaar dat hier een schrijver aan het werk is die iets wezenlijks probeert te doordenken.

Wat uiteindelijk blijft hangen, is niet alleen de kritiek op de mens, maar ook een voorzichtige hoop: dat er onder het oppervlak, letterlijk en figuurlijk, nog andere manieren van samenleven denkbaar zijn. Nuyts graaft diep, en hoewel hij onderweg af en toe op zijn eigen ambitie stuit, legt hij een fundament dat nieuwsgierig maakt naar wat er nog kan volgen.

Recensie: Kathleen Beeckman

← overzicht – Plooi u in tweeën