Het stenen bruidsbed

Het stenen bruidsbed behoort tot de meest indrukwekkende naoorlogse romans van Harry Mulisch en tegelijk tot een van de meest ontwrichtende. Het boek is veel meer dan een oorlogsroman. Mulisch gebruikt de vernietiging van Dresden niet als historisch decor, maar als uitgangspunt voor een existentiële meditatie over schuld, geweld, herinnering en de verwoestende dubbelzinnigheid van menselijke beschaving.

Centraal staat Norman Corinth, een Amerikaanse tandarts en voormalig oorlogspiloot die jaren na de Tweede Wereldoorlog terugkeert naar Dresden voor een tandartsencongres. Tijdens de oorlog nam hij deel aan het geallieerde bombardement op de stad, een aanval die tienduizenden burgers het leven kostte en die nog altijd geldt als een van de meest controversiële episodes van de oorlog. Mulisch laat Corinth terugkeren naar een stad die tegelijk heropgebouwd en blijvend verminkt is. Dresden wordt in de roman geen gewone locatie, maar een litteken — een plaats waar verleden en heden voortdurend door elkaar lopen.

Wat Het stenen bruidsbed uitzonderlijk maakt, is de manier waarop Mulisch mythologie, geschiedenis en psychologie in elkaar schuift. Het bombardement op Dresden wordt voortdurend gespiegeld aan klassieke motieven uit de Griekse oudheid, vooral aan de val van Troje en Homerische oorlogstaal. Corinth verschijnt daardoor niet alleen als moderne oorlogsveteraan, maar ook als een soort tragische held die gevangen zit tussen beschaving en vernietiging. Mulisch suggereert dat technologische vooruitgang de mens niet noodzakelijk humaner heeft gemaakt, maar hem integendeel efficiënter laat vernietigen.

De titel zelf is veelzeggend. Het “stenen bruidsbed” verwijst naar Dresden als stad van liefde, kunst en cultuur, maar tegelijk naar een versteende ruimte waarin eros en dood samenvallen. In de roman zijn seksualiteit en geweld voortdurend met elkaar verbonden. Corinths relaties met vrouwen worden overschaduwd door herinneringen aan vuur, vernietiging en lichamelijke ontregeling. Mulisch toont hoe oorlog niet ophoudt na het einde van de gevechten, maar zich vastzet in het lichaam en het bewustzijn.

Stilistisch is het boek indrukwekkend gecontroleerd. Mulisch schrijft met een intellectuele intensiteit die soms bijna hallucinerend wordt. Zijn zinnen zijn geladen, ritmisch en symbolisch opgebouwd, zonder ooit volledig abstract te worden. Vooral de flashbacks naar het bombardement behoren tot het sterkste wat hij geschreven heeft. De lucht boven Dresden verandert bij Mulisch in een bijna mythische ruimte waarin techniek, vuur en dood samensmelten tot iets apocalyptisch.

Toch is Het stenen bruidsbed geen eendimensionale aanklacht tegen oorlog. Mulisch weigert morele eenvoud. Corinth is geen klassieke held en ook geen monster. Hij is iemand die tegelijk deelnam aan collectieve vernietiging en er psychologisch door getekend werd. Dat morele spanningsveld maakt het boek zo ongemakkelijk. Mulisch confronteert de lezer met de vraag hoe “rechtvaardig” geweld werkelijk kan zijn wanneer het zulke verwoesting veroorzaakt.

Interessant is ook hoe modern de roman blijft aanvoelen. De spanning tussen technologische rationaliteit en morele verantwoordelijkheid is vandaag nog even relevant als in de jaren vijftig. Mulisch toont een wereld waarin wetenschap, techniek en organisatievermogen niet automatisch leiden tot ethische vooruitgang. Integendeel: juist de hoogontwikkelde beschaving blijkt in staat tot ongekende vernietiging.

Binnen Mulisch’ oeuvre neemt Het stenen bruidsbed een centrale plaats in omdat hier voor het eerst volledig zichtbaar wordt wat later zijn grote thema’s zouden blijven: schuld, geschiedenis, mythe, vernietiging en de bijna demonische kracht van menselijke intelligentie. Het boek mist misschien de encyclopedische breedte van De ontdekking van de hemel, maar bezit een grotere existentiële compactheid. Alles staat hier onder spanning.

Wat vooral blijft nazinderen, is de beklemmende dubbelheid van de roman. Dresden is tegelijk slachtoffer en symbool, Corinth tegelijk bevrijder en vernietiger, beschaving tegelijk schoonheid en barbarij. Mulisch biedt geen oplossing voor die tegenstellingen. Hij laat ze botsen tot de lezer zelf gedwongen wordt na te denken over de fragiele grens tussen cultuur en catastrofe.

Het stenen bruidsbed is daardoor geen comfortabele roman, maar wel belangrijk om het latere werk van Mulisch te kaderen. Het boek dwingt tot confrontatie met een twintigste eeuw waarin vooruitgang en vernietiging onafscheidelijk bleken. Meer dan zestig jaar later heeft die vraag nauwelijks aan urgentie verloren.

Recensie: Geert Capiau

← overzicht – Siegfried