Met nieuwe ogen

In Met nieuwe ogen onderneemt Andrea Maddalena een ambitieuze en prikkelende onderneming: hij plaatst het oeuvre van Johannes Vermeer naast dat van Piet Mondriaan en verbindt daarmee twee kunstenaars die op het eerste gezicht nauwelijks verder uit elkaar zouden kunnen liggen. Waar Vermeer wordt gezien als meester van het verstilde, figuratieve genre, geldt Mondriaan als icoon van radicale abstractie. Maddalena laat echter overtuigend zien dat deze tegenstelling slechts oppervlakkig is en dat juist op een dieper, spiritueel en compositorisch niveau verrassende overeenkomsten zichtbaar worden.

De kracht van het boek ligt in de manier waarop Maddalena de gangbare kunsthistorische benadering van Vermeer doorbreekt. In plaats van Vermeer uitsluitend te lezen vanuit context, symboliek of techniek, richt hij zich op de innerlijke structuur van de schilderijen: de ordening van ruimte, licht en stilte. Deze analyse vormt de brug naar Mondriaan, bij wie diezelfde zoektocht naar orde, balans en essentie zichtbaar wordt, zij het ontdaan van elke figuratieve verwijzing. Maddalena betoogt dat Mondriaans abstractie geen breuk is met de schilderkunstige traditie, maar een consequent vervolg op een ontwikkeling die bij Vermeer al zichtbaar aanwezig is.

Het boek blinkt uit in de zorgvuldige beschrijving van de unieke stijlkenmerken van beide kunstenaars. De intense stilte en het verstilde licht bij Vermeer worden niet alleen esthetisch, maar ook existentieel geduid. Evenzo wordt Mondriaans strenge compositie, zijn gebruik van primaire kleuren en rechte lijnen, gelezen als een poging om universele harmonie zichtbaar te maken. Maddalena toont aan dat deze kunstenaars, ondanks hun verschillende middelen, een vergelijkbaar doel nastreven: het zichtbaar maken van een onderliggende orde die de werkelijkheid overstijgt.

Een belangrijk en onderscheidend aspect van Met nieuwe ogen is de expliciete aandacht voor spiritualiteit. Maddalena presenteert kunst niet louter als cultureel of historisch fenomeen, maar als een vorm van contemplatie en zingeving. Zonder in dogmatiek te vervallen, maakt hij duidelijk hoe kunst kan fungeren als drager van spirituele waarden en hoe deze waarden zich manifesteren in vorm, kleur en compositie. Dit maakt het boek bijzonder relevant voor lezers die geïnteresseerd zijn in de betekenisrijkdom van kunst en in de vraag hoe kunst en spiritualiteit elkaar raken.

Stilistisch is het boek toegankelijk zonder oppervlakkig te worden. Maddalena schrijft helder en betrokken, en weet complexe ideeën inzichtelijk te maken zonder zijn betoog te simplificeren. De lezer wordt uitgenodigd om mee te denken en anders te kijken, niet alleen naar Vermeer en Mondriaan, maar naar kunst in het algemeen.

Met nieuwe ogen is daarmee meer dan een kunsthistorische studie, het is een avontuurlijke intellectuele reis door drie eeuwen Nederlandse schilderkunst, die gevestigde aannames bevraagt en nieuwe perspectieven opent. Voor wie bereid is zich open te stellen voor een diepere, contemplatieve benadering van kunst, biedt dit boek rijke inzichten en blijvende stof tot nadenken.

Recensie: Bart Bernaerts

← overzicht – De tastbare wereld van Johannes Vermeer