Monsterzicht

Met Monsterzicht keert Jan van Aken terug naar een terrein dat hem vertrouwd is en tegelijk blijft ontglippen: het verleden als moreel laboratorium. De keuze voor het voorjaar van 1939 is daarbij geen decoratieve omlijsting, maar een geladen grensmoment, een wereld die nog denkt zichzelf te begrijpen, vlak voor ze definitief ontspoort.

Centraal staat Victor, een jonge assistent-psychiater, gevormd door het denken van Carl Gustav Jung. Hij arriveert in een katholieke instelling waar rationaliteit en dogma elkaar niet tegenspreken maar stilzwijgend versterken. In die ruimte verschijnt Lena, een patiënte die gezichten als monsterlijke vervormingen waarneemt—een symptoom dat zich laat lezen als ziekte, maar evenzeer als onthulling.

Van Aken lijkt hier een klassieke spanning te hernemen: die tussen diagnose en betekenis. Waar de instelling Lena wil classificeren, wil Victor haar begrijpen. Maar die wil tot begrijpen is niet onschuldig. Zoals vaker bij van Aken verschuift de aandacht gaandeweg van de patiënt naar de waarnemer. De vraag wordt niet langer wat Lena ziet, maar wat Victor nodig heeft om in haar blik iets uitzonderlijks te herkennen.

In dat opzicht past Monsterzicht in een oeuvre dat zich steeds beweegt rond epistemologische onzekerheid: wat kunnen we kennen, en tegen welke prijs? Waar eerdere romans van Van Aken vaak grootschalig historisch en avontuurlijk uitwaaierden, lijkt dit boek meer geconcentreerd, bijna klinisch. De ruimte van de psychiatrische inrichting fungeert als gesloten systeem waarin ideeën botsen: geloof tegenover wetenschap, individu tegenover instituut, waarneming tegenover interpretatie.

Opvallend is hoe het “monster” hier niet noodzakelijk buiten de mens wordt geplaatst. Lena’s visioenen suggereren eerder een radicale subjectiviteit: niet zij ziet verkeerd, maar zij ziet misschien te veel. In die zin raakt de roman aan een oud romantisch motief—de waanzin als toegang tot een diepere waarheid—maar van Aken lijkt dat motief te willen problematiseren. Want wie bepaalt uiteindelijk wat waarheid is in een context die zelf ideologisch besmet is (1939, katholieke psychiatrie, opkomende totalitaire denkbeelden)?

Wat deze roman interessant maakt, is precies die dubbele beweging: enerzijds een psychologische casus, anderzijds een reflectie op kijken zelf. De titel Monsterzicht kan gelezen worden als een waarschuwing: elk zicht is een vertekening, elk begrip een constructie.

Recensie: Fabian Deroeye – Blanckaert

← overzicht – Hoofdzaak