On my watch

Sommige boeken lees je met het ongemakkelijke gevoel dat ze eigenlijk te laat komen. On My Watch, de memoires van Jens Stoltenberg, roept precies dat gevoel op. Niet omdat het boek tekortschiet, maar omdat het verslag doet van een decennium waarin de wereld langzaam maar onafwendbaar richting conflict schoof — en waarin niemand, ook Stoltenberg niet, echt wist hoe dat te stoppen.

Als secretaris-generaal van de NAVO stond Stoltenberg van 2014 tot 2024 aan het roer van een bondgenootschap dat voortdurend balanceerde op de rand van verlamming. Rusland annexeerde de Krim, Afghanistan eindigde in chaos, Brexit ondermijnde Europese samenhang en China werd steeds assertiever. En daar was Donald Trump, die met een paar zinnen de bestaansgrond van de NAVO ter discussie kon stellen. Dat Stoltenberg uiteindelijk tien jaar aanbleef — tegen zijn zin, zo blijkt — zegt iets over het vertrouwen in zijn kalme, beheerste leiderschap. Maar het zegt ook iets over hoe weinig alternatieven er waren.

Wat meteen opvalt aan On My Watch is de toon. Stoltenberg schrijft niet als de triomfantelijke staatsman die terugkijkt op zijn successen, maar als iemand die zich nog altijd afvraagt of hij genoeg heeft gedaan. Het boek ademt twijfel, voorzichtigheid en een groot gevoel voor verantwoordelijkheid. Dat maakt het menselijk. Soms ook pijnlijk.

De meest indringende passages spelen zich af rond de NAVO-top van 2018, wanneer Trump openlijk dreigt de Verenigde Staten uit het bondgenootschap terug te trekken. Stoltenberg beschrijft hoe vergaderingen eindeloos aanvoelen, hoe zinnen worden gewogen, cijfers eindeloos worden afgestemd, en hoe diplomatie soms neerkomt op het masseren van een gekrenkt ego. Samen met Mark Rutte probeert hij Trump binnenboord te houden door hem te laten geloven dat hogere defensie-uitgaven vooral zijn verdienste zijn. Het werkt. Maar als lezer blijf je met een wrange nasmaak achter. Is dit hoe een veiligheidsalliantie overeind blijft — door zorgvuldig geregisseerde lof?

Stoltenberg lijkt zich die vraag nauwelijks expliciet te stellen. Hij beschrijft wat werkte, niet of het wenselijk was. Dat is begrijpelijk voor iemand die midden in de storm stond, maar het maakt het boek soms ook terughoudend. De NAVO blijft in zijn verhaal een noodzakelijk gegeven, zelden een probleem op zichzelf. De structurele traagheid, de interne verdeeldheid en het verlammende consensusdenken worden aangestipt, maar nooit echt ontleed.

Het meest zelfkritisch is Stoltenberg wanneer hij over Oekraïne schrijft. Hij erkent openlijk dat de NAVO in 2014 te weinig deed toen Rusland de Krim bezette. Zwaardere wapens, eerder en duidelijker steun — misschien had het de geschiedenis kunnen veranderen. Die gedachte blijft hem achtervolgen, zo schrijft hij, vooral na de grootschalige invasie in 2022. Het zijn de sterkste momenten van het boek: geen strategie, geen diplomatie, maar een man die zich afvraagt of voorzichtigheid niet gelijkstond aan nalatigheid.

Ook Afghanistan komt voorbij als een gemiste kans. De NAVO, zo geeft Stoltenberg toe, had zich moeten beperken tot terrorismebestrijding en zich niet moeten verliezen in nation-building. En vooral: men had eerder moeten vertrekken. Het klinkt als wijsheid achteraf, maar juist het feit dat hij dit zo expliciet benoemt, maakt indruk. Toch blijft ook hier de vraag hangen waarom zulke inzichten pas na afloop volledig worden uitgesproken.

On My Watch is geen aanklacht, geen afrekening en geen blauwdruk voor de toekomst. Het is het verslag van iemand die zijn rol ernstig nam, misschien té ernstig, en die vooral probeerde de boel bij elkaar te houden terwijl de wereld uit elkaar dreigde te vallen. Stoltenberg blijkt geen visionair, maar een behoeder — iemand die tijd wilde winnen, in de hoop dat het ergste zou worden voorkomen.

Of dat genoeg was, is de vraag die boven het boek blijft hangen. Misschien is dat ook de onvermijdelijke conclusie: dat zelfs de meest toegewijde leiders soms niet meer kunnen doen dan toekijken, bijsturen en hopen dat voorzichtigheid geen zwakte blijkt. In dat opzicht is On My Watch niet alleen een memoire over de NAVO, maar ook een stille reflectie op leiderschap in een tijd waarin echte keuzes steeds moeilijker worden.

Recensie: Karel Vansteenbrugge

← overzicht – Wat ik nog kwijt wil