Onder professoren

Onder professoren is een van de venijnigste en tegelijk geestigste romans van Willem Frederik Hermans. Waar zijn bekendste werken vaak draaien rond oorlog, waarheid en existentiële onzekerheid, richt Hermans hier zijn vernietigende blik op een ander strijdtoneel: de academische wereld. Het resultaat is een satirische roman die tegelijk hilarisch, bitter en onthullend is.

Centraal staat professor Savelkoul, een natuurwetenschapper die terechtkomt in een universiteit waar intellectuele ernst voortdurend wordt ondergraven door jaloezie, machtsstrijd, bureaucratie en kleinmenselijkheid. Zoals zo vaak bij Hermans is de protagonist iemand die nog gelooft in rationaliteit en logica, maar terechtkomt in een omgeving die fundamenteel irrationeel blijkt te functioneren.

Dat gegeven maakt Onder professoren veel meer dan een campusroman. Hermans gebruikt de universiteit als miniatuurversie van de samenleving zelf: een wereld waarin mensen officieel streven naar waarheid en kennis, maar in werkelijkheid vooral gedreven worden door prestige, territoriumdrift en persoonlijke frustraties. Achter de façade van intellectuele beschaving ontdekt hij dezelfde chaos en agressie die ook zijn andere romans beheersen.

De roman bezit een bijzondere woede. Dat is niet toevallig. Hermans putte duidelijk uit zijn eigen ervaringen aan de Rijksuniversiteit Groningen, waar conflicten met collega’s en bestuur uiteindelijk zouden leiden tot zijn vertrek uit Nederland. Die autobiografische achtergrond geeft het boek een extra scherpte. Men voelt voortdurend dat Hermans niet alleen observeert maar ook afrekent.

Toch overstijgt Onder professoren ruimschoots het niveau van persoonlijke rancune. De kracht van de roman ligt juist in de universele herkenbaarheid van de mechanismen die hij beschrijft. Hermans toont hoe instellingen die officieel draaien rond kennisproductie vaak verstarren in hiërarchie, ijdelheid en onderlinge sabotage. Wetenschap verschijnt hier niet als verheven zoektocht naar waarheid, maar als een menselijke arena vol misverstanden en machtsgevechten.

Wat het boek bijzonder sterk maakt, is de combinatie van satire en existentiële ondertoon. Veel scènes zijn ronduit komisch. Hermans beschrijft academische vergaderingen, intriges en intellectuele pose met een meedogenloze precisie die vaak hilarisch wordt. Maar onder die humor schuilt voortdurend iets donkerders: het besef dat rationele systemen uiteindelijk even chaotisch en absurd functioneren als de rest van de wereld.

Stilistisch behoort Onder professoren tot Hermans’ meest toegankelijke werk. Zijn proza blijft scherp, droog en analytisch, maar de roman bevat meer directe satire en minder metafysische duisternis dan bijvoorbeeld De donkere kamer van Damokles of Nooit meer slapen. Toch keren ook hier zijn centrale thema’s terug: de onbetrouwbaarheid van mensen, de onmogelijkheid van volledige kennis en het voortdurende falen van menselijke communicatie.

Interessant is bovendien hoe actueel de roman gebleven is. Hoewel Onder professoren diep geworteld zit in de academische cultuur van de jaren zeventig, voelen veel observaties verrassend hedendaags aan. De bureaucratisering van universiteiten, de strijd om prestige, de spanning tussen inhoud en imago: Hermans doorzag mechanismen die vandaag nog altijd herkenbaar zijn.

Maar uiteindelijk gaat het boek over meer dan universiteiten. Hermans suggereert dat elke menselijke gemeenschap vroeg of laat dezelfde patronen ontwikkelt:

• rivaliteit,
• groepsvorming,
• zelfbedrog,
• en de neiging waarheid ondergeschikt te maken aan positie.

Dat wereldbeeld maakt Onder professoren tegelijk geestig en ontluisterend. Hermans ontneemt de lezer elke illusie dat intellect of opleiding mensen fundamenteel rationeler of nobeler maken.

Binnen zijn oeuvre vormt de roman daardoor een interessante aanvulling op zijn donkerdere werken. Waar zijn oorlogsromans de chaos van extreme omstandigheden tonen, laat Onder professoren zien dat dezelfde chaos ook voortwoekert binnen instellingen die geacht worden de rede te vertegenwoordigen.

De ware satire van het boek is misschien wel dat de universiteit bij Hermans uiteindelijk geen tempel van kennis blijkt, maar een uiterst menselijke jungle — alleen met meer vergaderingen.

Recensie: Iris Antonissen

← overzicht – Nooit meer slapen