Plooi u in tweeën

In Plooi u in tweeën keert Joke van Leeuwen terug naar een beslissend moment in haar jeugd: de verhuizing in 1966 van een Nederlands dorp naar Brussel. Wat op het eerste gezicht een autobiografische terugblik lijkt, groeit in dit boek uit tot een rijk gelaagd zelfportret waarin herinnering, taal, beeld en reflectie voortdurend met elkaar in gesprek gaan. Zoals zo vaak in van Leeuwens oeuvre – dat zich uitstrekt van kinderboeken en poëzie tot romans en essays – is ook hier de blik van de kunstenaar en de taalvirtuoos nooit ver weg. Het resultaat is een memoir dat even lichtvoetig als scherpzinnig is.

De verhuizing vormt het scharnierpunt van het verhaal. Het Nederlandse meisje dat Brussel binnenkomt, treft een wereld die tegelijk nabij en vreemd is. Het land waarin haar vader een aanstelling krijgt aan een protestantse theologiefaculteit blijkt cultureel, religieus en taalkundig verrassend anders dan het Nederland dat zij kent. Van Leeuwen beschrijft die confrontatie met een mengeling van verwondering en ironie. Katholieke rituelen, taalnuances en sociale codes blijken voor het nieuwe meisje een bron van verwarring, maar ook van humor. Het beroemde moment waarop de gymjuf de klas opdraagt “plooi u in tweeën” – een uitdrukking die voor het Nederlandse oor onbedoeld komisch klinkt – fungeert bijna als een sleutel tot het boek: taal wordt hier een plek waar identiteit, verschil en zelfbewustzijn samenkomen.

Van Leeuwen schrijft haar herinneringen in korte, trefzekere hoofdstukken die vaak rond één beeld, één woord of één scène zijn opgebouwd. Die fragmentarische structuur geeft het boek een ritme dat dicht bij het functioneren van het geheugen ligt. Herinneringen worden niet chronologisch opgerakeld maar lijken zich te openen vanuit kleine details: een foto, een straatbeeld, een voorwerp, een zin die blijft hangen. In dat opzicht leest Plooi u in tweeën niet alleen als een autobiografie, maar ook als een studie van hoe herinnering werkt – hoe het verleden zich aandient in beelden die plots weer betekenis krijgen.

Opvallend is hoe sterk het visuele element in het boek aanwezig is. Van Leeuwen, die naast schrijver ook beeldend kunstenaar en illustrator is, verweeft tekst met foto’s, illustraties en plattegronden. Die beelden fungeren niet louter als illustratie, maar als een tweede vertellaag. Ze tonen hoe de jonge van Leeuwen haar wereld observeert en vormgeeft, en hoe vroeg haar verlangen ontstaat om zowel met woorden als met beelden te werken. Zo wordt het boek ook het verhaal van een artistieke ontluiking: de ontdekking van een eigen stem, een eigen blik, een eigen manier om de wereld te ordenen.

Tegelijkertijd is Plooi u in tweeën een coming-of-age-verhaal dat de kwetsbaarheid van de adolescentie niet schuwt. Terwijl het meisje haar nieuwe omgeving probeert te begrijpen, wordt ze zich ook steeds sterker bewust van haar eigen lichaam en van de manier waarop dat lichaam door anderen wordt bekeken. Van Leeuwen beschrijft met opmerkelijke directheid hoe jonge vrouwen geconfronteerd worden met ongewenste aandacht, intimidatie en seksuele dreiging. Die ervaringen, die samen vallen met de verhuizing en het gevoel van ontworteling, vormen een belangrijk onderdeel van het ontwaken van een feministisch bewustzijn.

Maar het boek blijft nooit hangen in zwaarte. Kenmerkend voor van Leeuwens stijl is de lichte toon waarmee ze ernstige thema’s benadert. Haar observaties zijn scherp, maar zelden bitter; humor en zelfspot houden de herinneringen beweeglijk. Zelfs pijnlijke momenten krijgen vaak een ironische rand, alsof de schrijver ze van een afstand bekijkt zonder hun ernst te ontkennen.

Parallel aan de persoonlijke ontwikkeling van de jonge “ik” ontvouwt zich ook een portret van een stad. Brussel verschijnt in het boek als een chaotische, tegenstrijdige en fascinerende plek: een stad van negentien burgemeesterssjerpen, van talen en culturen die door elkaar lopen, van schoonheid en lelijkheid die elkaar voortdurend afwisselen. Van Leeuwen beschrijft het stedelijke landschap met een bijna cartografische aandacht voor details: de wachtmuren van huizen die wachten op buren die nooit komen, de vreemde stadsgezichten, de mengeling van monumentaliteit en improvisatie. Het Brussel van de jaren zestig wordt zo een personage op zich – een stad die verwarrend maar ook bevrijdend is voor iemand die haar eigen weg wil zoeken.

Het gezin vormt in dit alles een warme achtergrond. Vooral de figuur van de vader krijgt een liefdevolle contour: een ruimdenkende, geëngageerde man die zijn dochter introduceert in ideeën over rechtvaardigheid, burgerrechten en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Zijn belangstelling voor figuren als Martin Luther King Jr. en zijn verzet tegen apartheid laten zien hoe het gezin ook intellectueel wordt gevormd door de grote politieke en morele vraagstukken van de tijd. Zo krijgt het persoonlijke verhaal subtiel een bredere historische context.

Een bijzonder aspect van het boek is de manier waarop van Leeuwen haar seksuele identiteit beschrijft. Ze doet dat niet in de taal van labels of definities, maar via beelden en bewegingen. Haar gevoel wordt voorgesteld als een slinger die heen en weer zwaait tussen verschillende polen voordat die uiteindelijk ergens blijft hangen. Die beeldrijke formulering past perfect bij de toon van het boek: persoonlijk, tastend, maar tegelijk precies.

Wat Plooi u in tweeën uiteindelijk zo overtuigend maakt, is de manier waarop al deze elementen samenkomen. Het boek is tegelijk een jeugdherinnering, een kunstenaarsportret, een stadsbiografie en een reflectie op identiteit. Van Leeuwen schrijft met een zeldzame combinatie van speelsheid en precisie. Haar zinnen zijn helder maar nooit banaal; ze hebben iets van de cadans van poëzie, zonder hun verhalende kracht te verliezen.

Daarmee wordt Plooi u in tweeën meer dan een nostalgische terugblik. Het is een boek over het moment waarop iemand leert kijken – naar een stad, naar anderen, naar zichzelf. En misschien nog meer: het is een ode aan de ervaring van het tussenin zijn. Tussen landen, talen, culturen en verlangens ontstaat de ruimte waarin een schrijver zichzelf kan uitvinden.

Zoals Brussel in het boek verschijnt als een “mooie, lelijke, vrolijke, treurige mengelmoesstad”, zo is ook dit memoir een rijk mengsel van herinnering, reflectie en verbeelding. Van Leeuwen laat zien dat identiteit niet iets vasts is, maar iets dat groeit in beweging – precies zoals een lichaam dat zich, soms letterlijk, moet leren “in tweeën plooien”.

Recensie: Femke Barends – Bruinsma

← overzicht – Brussel