Terug naar Oegstgeest

Terug naar Oegstgeest is wellicht het meest persoonlijke en tegelijk meest meedogenloze boek dat Jan Wolkers ooit schreef. Wat op het eerste gezicht een autobiografische terugblik op jeugd en familie lijkt, groeit gaandeweg uit tot een intense confrontatie met schuld, herinnering, religie en sterfelijkheid. De roman behoort tot die zeldzame boeken waarin een schrijver niet alleen zijn verleden probeert te reconstrueren, maar ook te bevechten.

Centraal staat de terugkeer naar Oegstgeest, het dorp waar Wolkers opgroeide binnen een streng gereformeerd gezin. Maar die terugkeer is allesbehalve nostalgisch. Integendeel: het verleden verschijnt hier als een verstikkende ruimte vol angst, doodsbesef en religieuze dwang. Wolkers schrijft niet over zijn jeugd als verloren paradijs, maar als een omgeving waarin lichamelijkheid en levensdrift voortdurend onderdrukt werden door schuldgevoel en godsvrees.

Wat de roman zo krachtig maakt, is de lichamelijke intensiteit van Wolkers’ stijl. Bij weinig Nederlandstalige auteurs zijn herinneringen zo tastbaar. Geuren, dieren, planten, verwondingen, lichamen en seksuele impulsen krijgen een bijna obsessieve aanwezigheid. Wolkers schrijft alsof hij de wereld wil aanraken om zich ervan te vergewissen dat zij werkelijk bestaat. Juist daardoor krijgt het boek zijn unieke spanning: de drang naar leven botst voortdurend op de schaduw van dood en religieuze verstikking.

Die spanning loopt door het volledige oeuvre van Wolkers, maar in Terug naar Oegstgeest bereikt ze misschien haar meest persoonlijke vorm. De oorlog, de dood van familieleden en het strenge protestantse milieu hebben de verteller blijvend beschadigd. Toch weigert Wolkers zijn verleden eenvoudigweg te veroordelen. Achter de woede en rebellie schuilt ook een diepe melancholie. Het boek ademt het besef dat men zich nooit volledig van zijn afkomst kan losmaken.

Interessant is bovendien hoe sterk de roman draait rond herinnering zelf. Wolkers schrijft niet alsof hij objectief verslag uitbrengt over zijn jeugd. Herinneringen verschijnen fragmentarisch, associatief en emotioneel geladen. Het verleden leeft niet als chronologie maar als een reeks lichamelijke en psychische schokken die blijven doorwerken in het heden. Daardoor krijgt het boek soms bijna iets koortsachtigs.

Stilistisch behoort Terug naar Oegstgeest tot het meest vitale proza uit de Nederlandstalige literatuur. Wolkers schrijft zintuiglijk, direct en zonder intellectuele afstandelijkheid. Waar auteurs als Willem Frederik Hermans of Harry Mulisch vaak analytisch en cerebraal werken, schrijft Wolkers vanuit huid, bloed en instinct. Dat maakt zijn werk soms rauw en excessief, maar tegelijk uitzonderlijk levend.

Onder de autobiografische oppervlakte schuilt bovendien een bredere thematiek: de strijd tussen levensdrift en vernietiging. Seksualiteit, natuur en kunst verschijnen bij Wolkers steeds opnieuw als krachten die weerstand bieden tegen dood en verval. Maar volledig winnen kunnen ze nooit. De dood blijft overal aanwezig — in herinneringen, oorlogstrauma’s, religieuze beelden en lichamelijke aftakeling.

Juist daarom bezit Terug naar Oegstgeest zo’n emotionele kracht. Het boek gaat niet alleen over één jeugd in één Nederlands dorp, maar over de manier waarop mensen hun verleden levenslang met zich meedragen. Wolkers begrijpt dat herinneringen geen afgesloten hoofdstukken zijn, maar levende materie die blijft ingrijpen in het heden.

Binnen zijn oeuvre vormt de roman ook een sleuteltekst omdat hier veel centrale motieven samenkomen die later terugkeren in boeken als Een roos van vlees, Brandende liefde en Turks fruit: eros en dood, lichamelijkheid en verlies, opstand en melancholie.

Meer dan vijftig jaar na verschijnen blijft Terug naar Oegstgeest opmerkelijk modern aanvoelen. Niet omdat het choqueert, maar omdat Wolkers iets fundamenteels blootlegt: dat een mens nooit volledig ontsnapt aan de plaatsen, lichamen en angsten die hem gevormd hebben.

Recensie: Bram Van Steenderen

← overzicht – Turks fruit