Theet 77

Er zijn schrijvers die hun literatuur bouwen op ideeën, en er zijn schrijvers die vertrekken van een plaats. Herman Brusselmans behoort duidelijk tot die tweede categorie. Zijn roman Theet 77 begint niet met een filosofische gedachte of een dramatische gebeurtenis, maar met een adres in Hamme, een dorp in Oost-Vlaanderen waar de tijd lange tijd trager leek te verlopen dan elders. Het huis uit de titel is op het eerste gezicht niet meer dan een woning van een veehandelaarsgezin, maar naarmate de roman zich ontvouwt wordt duidelijk dat het adres veel meer is dan een geografische aanduiding. Het is een oorsprong, een geheugenplaats, een centrum van herinneringen waaruit een heel leven voortkomt. In die zin is Theet 77 een roman die tegelijk klein en groot is: klein omdat hij zich concentreert op één huis en één gezin, groot omdat hij uit dat huis een hele wereld laat ontstaan.

De wereld waarin de jonge Herman opgroeit is een Vlaanderen dat vandaag bijna historisch lijkt. Het is het Vlaanderen van de jaren zestig en zeventig, een samenleving waarin het dorpsleven nog stevig verankerd is in tradities, cafés en beroepen die hun wortels diep in het platteland hebben. Herman Brusselmans groeit op in een gezin dat verbonden is met de veehandel. Zijn vader, Gust Brusselmans, handelt in koeien en stieren en beweegt zich in een milieu waar harde onderhandelingen, lange dagen en stevige drinkgelagen elkaar afwisselen. Brusselmans beschrijft deze omgeving met een opmerkelijke zintuiglijke scherpte. Men ruikt als het ware de stalgeuren, hoort het lawaai van vrachtwagens en cafés, en voelt de spanning van een bestaan dat voortdurend balanceert tussen arbeid en ontspanning.

Toch is dit geen nostalgische roman die het dorpsleven romantiseert. Integendeel, Brusselmans toont ook de schaduwkanten van dat milieu. In het gezin spelen spanningen, conflicten en momenten van geweld een rol die het leven van de kinderen diep beïnvloeden. De vaderfiguur verschijnt als een complexe persoonlijkheid: een man die tegelijk hardwerkend en driftig is, iemand die door zijn temperament het gezin domineert maar ook gevangen lijkt in de verwachtingen van zijn omgeving. Het is een portret dat nooit volledig veroordelend wordt, maar wel laat zien hoe een kind probeert te navigeren tussen bewondering, angst en verzet.

Te midden van die turbulente wereld verschijnt de moeder als een figuur van rust en stabiliteit. Zij vormt het stille centrum van het gezin, de persoon die het dagelijkse leven gaande houdt en de kinderen een vorm van bescherming biedt tegen de grillen van hun omgeving. Brusselmans beschrijft haar met een tederheid die opvalt, zeker wanneer men bedenkt dat zijn literaire reputatie vaak verbonden wordt met ironie en provocatie. In deze roman blijkt echter dat achter de humor van de schrijver een diepe genegenheid schuilgaat. De moeder wordt niet voorgesteld als een heldin in dramatische zin, maar als een aanwezigheid die door haar eenvoud en standvastigheid een grote betekenis krijgt.

De jeugd van Herman Brusselmans ontvouwt zich in een wereld die tegelijk vertrouwd en beklemmend is. Het dorp Hamme fungeert in de roman als een kleine kosmos waarin alle menselijke emoties en gebeurtenissen samenkomen. Buren, familieleden, cafébezoekers en dorpsfiguren passeren de revue en vormen samen een kleurrijk gezelschap dat het verhaal bevolkt. Sommigen verschijnen slechts kort, anderen keren herhaaldelijk terug, maar allemaal dragen ze bij aan het beeld van een gemeenschap waarin iedereen elkaar kent en waarin verhalen voortdurend worden doorgegeven.

Een belangrijke rol in die dorpswereld is weggelegd voor de cafés. Het café is in Theet 77 niet zomaar een plaats waar men drinkt, maar een sociaal centrum waar nieuws circuleert, reputaties worden gevormd en mannen hun plaats in de gemeenschap bevestigen. Brusselmans beschrijft deze plekken met een scherp gevoel voor ritme en humor. De gesprekken, de grappen, de kleine rivaliteiten en de plotselinge ruzies maken van het café een microtheater waarin het dorpsleven zich dagelijks afspeelt.

De jonge Herman beweegt zich door deze wereld zonder een duidelijke bestemming voor ogen. Hij is geen kind dat vroegtijdig zijn roeping ontdekt. Integendeel, zijn jeugd wordt gekenmerkt door dezelfde dromen en twijfels die zoveel adolescenten kennen. Hij speelt voetbal bij Vigor Hamme, koestert ambities als drummer en droomt van een toekomst die ergens tussen sport, muziek en avontuur ligt. Die dromen vervagen echter geleidelijk. Niet omdat er een dramatische gebeurtenis plaatsvindt, maar omdat het leven simpelweg andere richtingen inslaat.

Juist in dat proces van verdwijnen en veranderen ontstaat langzaam het schrijverschap. Het gebeurt niet met een plotselinge openbaring, maar eerder met een reeks kleine verschuivingen. De jongen begint meer te lezen, meer te observeren, en uiteindelijk ook te schrijven. Wat aanvankelijk slechts een bezigheid lijkt, groeit langzaam uit tot een manier om de wereld te begrijpen en vast te leggen. Het schrijverschap verschijnt daardoor niet als een romantische roeping, maar als een organisch gevolg van een jeugd waarin kijken en luisteren belangrijker waren dan spreken.

In de tweede helft van de roman verschuift het perspectief. De jongen uit Hamme wordt een volwassen man, een auteur die zijn plaats in de literatuur heeft gevonden. Deze volwassen verteller kijkt terug op zijn jeugd met een mengeling van ironie, mildheid en melancholie. Het verleden wordt niet voorgesteld als een paradijs dat verloren is gegaan, maar ook niet als een last die men moet afwerpen. Het is eerder een reservoir van ervaringen waaruit het latere leven voortdurend blijft putten.

Door die dubbele tijdlaag krijgt de roman een bijzondere structuur. Enerzijds volgen we de gebeurtenissen van vroeger, anderzijds horen we de stem van de schrijver die terugblikt en reflecteert. Deze combinatie geeft het boek een bijna essayistische dimensie. Het gaat niet alleen om wat er gebeurd is, maar ook om de manier waarop herinneringen worden gevormd en opnieuw verteld.

Humor speelt daarbij een cruciale rol. Brusselmans staat bekend om zijn ironische en soms absurde stijl, en ook in Theet 77 ontbreekt die humor niet. Toch heeft ze hier een andere kleur dan in veel van zijn eerdere werk. Ze is minder gericht op provocatie en meer op relativering. De grappen lijken soms een manier om de zwaarte van bepaalde herinneringen te verzachten. Een pijnlijke scène kan plots worden gevolgd door een absurd detail dat de spanning breekt en de lezer even laat lachen.

Die balans tussen ernst en humor geeft het boek zijn eigen ritme. Het verleden wordt niet dramatisch uitvergroot, maar ook niet gereduceerd tot louter komische anekdotes. Brusselmans lijkt voortdurend te zoeken naar een evenwicht tussen afstand en betrokkenheid. Hij observeert zijn jeugd alsof hij naar een toneelstuk kijkt waarin hij ooit zelf meespeelde.

In het laatste deel van de roman verschijnt een bijna meta-literaire beweging. De volwassen Brusselmans beschrijft hoe hij uiteindelijk begint te werken aan het boek dat de lezer op dat moment in handen heeft. Het verhaal sluit zich als een cirkel: de jongen uit Theet 77 wordt de schrijver van Theet 77. Het verleden wordt omgezet in literatuur, en de roman wordt tegelijk herinnering en reflectie.

Wat uiteindelijk overblijft na het lezen van het boek is een gevoel van mildheid tegenover het leven en zijn onvermijdelijke complexiteit. De personages worden niet veroordeeld, zelfs wanneer hun gedrag pijnlijk of problematisch is. Ze verschijnen eerder als mensen die gevangen zitten in hun omstandigheden en die proberen het beste te maken van de wereld waarin ze leven.

Het huis uit de titel krijgt daardoor een symbolische betekenis. Het is niet alleen de plaats waar de jeugd van de schrijver zich afspeelde, maar ook een ruimte waarin herinneringen worden bewaard. Terwijl de werkelijkheid verandert en mensen verdwijnen, blijft het huis bestaan in de vorm van woorden.

Literatuur kan het verleden niet herstellen, maar ze kan het wel bewaren. In Theet 77 gebruikt Herman Brusselmans die kracht om een jeugd, een familie en een dorp opnieuw tot leven te brengen. Het resultaat is een roman die tegelijk persoonlijk en universeel is. Wat begint als het verhaal van één huis in Hamme groeit uit tot een meditatie over herinnering, afkomst en de manier waarop een schrijver gevormd wordt door de plaatsen waar hij vandaan komt. Theet 77 is daardoor niet alleen een adres uit een jeugd, maar ook een monument van herinnering, gebouwd uit zinnen die een verdwenen wereld opnieuw laten bestaan.

Recensie: Dirk Van Ostayen

← overzicht – Een vlucht regenwulpen