Vlaamse vergezichten

Met Vlaamse vergezichten schrijft Erwin Mortier geen boek dat zich haast. Nog vóór de eerste bladzijde goed en wel is omgeslagen, dwingt hij de lezer tot vertragen en aandacht. De openingspassage, rechtstreeks gericht aan wie leest, fungeert als een poëticaal voorportaal: dit is een boek over herkomst, over taal als ruimte, en over de manier waarop stemmen uit het verleden zich blijven aandienen in het heden.

Mortier noemt zijn project een collage, en die term blijkt treffend. Vlaamse vergezichten bestaat uit fragmenten, historische stemmen, citaten en persoonlijke overpeinzingen die zich samenvoegen tot een gelaagd landschap. Het is geen nostalgische terugblik, maar een onderzoek naar de voorwaarden waaronder taal en literatuur in Vlaanderen zijn ontstaan — én naar de prijs die daarvoor werd betaald. Wat voortdurend meespeelt, is de vraag hoe een schrijver zich vandaag tot die erfenis kan verhouden zonder haar te idealiseren.

Een sleutelmoment vormt Mortiers terugkeer naar het jaar 1864 en naar Jozef Tessely, een verre verwant die actief was in het Retorica-genootschap van Nevele. In Tessely’s geloof in de emancipatorische kracht van het Nederlands herkent Mortier een vroege koppeling van taal aan burgerschap en politieke bewustwording. Tegelijk confronteert die ontdekking hem met een pijnlijk familiegeheugen, getekend door stilzwijgen. Dat deze figuur zo lang onopgemerkt bleef, zegt minstens evenveel over de culturele overdracht als over de man zelf.

Zwijgen is in dit boek geen neutrale handeling. Mortier verbindt het expliciet met zijn eigen schrijverschap. Taal verschijnt als een antwoord op wat niet gezegd mocht worden, als een manier om breuken en lacunes in een overgeleverde geschiedenis te onderzoeken. Het schrijven fungeert hier minder als expressie dan als ondervraging: wat werd doorgegeven, en wat zorgvuldig verzwegen?

Die kritische houding zet zich voort in Mortiers bespreking van de negentiende-eeuwse rederijkerskamers. Hij beschrijft hun marginalisering en uiteindelijke ontmanteling niet louter als een historisch feit, maar als symptoom van een bredere culturele verarming. De vervanging door brave, stichtelijke verenigingen leest bij Mortier als een vroeg voorbeeld van hoe vitaliteit wordt ingeruild voor beheersbaarheid.

Ook het hoofdstuk over onderwijs en religie ademt die spanning. Mortiers terugblik op zijn lagere school is beheerst, maar onverbiddelijk. Het onderwijs was degelijk, schrijft hij, maar naar binnen gekeerd, met een blik die zelden voorbij het dorp reikte. Figuren als Gezelle en Verschaeve verschijnen niet als onaantastbare iconen, maar als complexe schakels in een netwerk van taal, macht en ideologie.

Het meest overtuigend wordt Vlaamse vergezichten misschien in de passages over het Leielandschap. Mortier schrijft hier als een uitgesproken topofiel: iemand voor wie plaatsen dragers van betekenis zijn. De Leie fungeert zowel als personage als strijdtoneel, waar sociale en taalkundige tegenstellingen zich aftekenen. Mortiers ironische blik op de burgerlijke toe-eigening van het landschap — netjes geplaveid, esthetisch onschadelijk gemaakt — verhindert elke vorm van sentimentele verheerlijking.

In de slotpagina’s, wanneer Mortier terugkeert naar het Oostende van de Belle Époque, krijgt het boek een elegisch accent. De Eerste Wereldoorlog markeert niet alleen het einde van een tijdperk, maar bevestigt een thematiek die het hele boek doorkruist: culturen verdwijnen zelden abrupt, ze worden langzaam uitgehold.

De overvloed aan citaten en historische stemmen maakt Vlaamse vergezichten tot een rijk, soms veeleisend boek. Af en toe dreigt de auteur zelf achter dat koor te verdwijnen. Maar misschien is juist dat verdwijnen betekenisvol. Mortier positioneert zich niet boven zijn materiaal, maar er  middenin, als luisteraar en erfgenaam. Wat hij nalaat, is geen sluitend verhaal, maar een open denkruimte waarin taal, landschap en geschiedenis elkaar blijven bevragen.

Recensie: Koen Van Eeckhout

← overzicht – Tussen de dagen